De basis van het Italiaans en het afschaffen van het Nederlands

Waarom spreken de mensen in Italië niet Frans?  Het had zomaar gekund. In de elfde en twaalfde eeuw sprak men aan het hof van Palermo Frans. De andere talen in het koninkrijk Sicilië, dat zich uitstrekte in Zuid-Italië tot voorbij Napels,  waren Arabisch, Grieks en een allegaartje van Italiaanse dialecten.

De afgelopen week werd bekend dat de Vrije Universiteit Amsterdam gaat stoppen met de opleiding Nederlandse taal en letterkunde. Emeritus hoogleraar van de Universiteit van Amsterdam Marita Mathijsen schreef er een verhaal over dat ik van harte kan aanbevelen:

https://maritamathijsen.wordpress.com/2019/02/28/waarom-juist-de-vu-zich-diep-moet-schamen/

Ik probeer me voor te stellen of zo iets in Frankrijk of Duitsland mogelijk zou kunnen zijn. Het vak Duitse taal- en letterkunde afschaffen op de universiteit van Berlijn… Op dit moment lees ik een boek geschreven door Ernst Kantorowicz over Kaiser Friedrich II. (Nee niet de Pruisische koning uit de achttiende eeuw, maar de Rooms-Duitse keizer uit de dertiende eeuw).

kantorowiczKantorowicz studeerde economie in Berlijn, en later Arabisch, Islamitische cultuur, algemene geschiedenis en geografie in Heidelberg. Het boek over keizer Frederik II is geschreven in 1927, in nauwe samenspraak met de toen zeer bekende Duitse schrijver Stefan George over wie ik al een keer eerder schreef.  Het resultaat was een boek met een poëtische taal, en zonder voetnoten. Onmiddellijk werd het boek om die reden door vakgenoten verketterd. Het zou te onwetenschappelijk zijn. Dat liet Kantorowicz zich niet zeggen, hij schreef in 1931 een tweede omvangrijk boek, met uitsluitend citaten en bronnen, als aanvulling op het echte boek. In 1938 is hij als jood gevlucht naar Amerika en daar aangesteld aan de universiteit van Berkeley. In 1949 weigerde hij  de anticommunistische loyaliteits-eed aldaar te tekenen.  Hij had geen enkele communistische sympathie maar was een principieel man en voelde de beklemmende  overeenkomstigheid met de verordeningen die er in Nazi-Duitsland waren geweest.  Naar aanleiding daarvan vertrok hij naar Princeton, waar hij een nieuwe aanstelling kreeg. Vlak voor zijn dood in 1963 wilde men het boek “Kaiser Friedrich der Zweite” een herdruk geven en men vroeg hem om toestemming. Hij heeft daar over getwijfeld omdat er inmiddels nog meer bronnen beschikbaar waren uit die tijd en het boek dus eigenlijk een aanvulling behoefde. Maar ook twijfelde hij of de poëtische stijl van zijn boek, onder invloed van Stefan George, nog wel paste in die tijd. Na enig aandringen stemde hij toch toe. Het boek is in 1964, 1985 en 1991 vrijwel integraal herdrukt. 649 pagina’s, klein lettertype, geschreven in een enigszins archaïsch maar ook poëtisch Duits. Tegelijk getuigende van een grote wetenschappelijk kennis. En eigenlijk moet je ook nog eens een enorme kennis hebben van de wereldliteratuur om alles wat er in dit boek staat op waarde te kunnen schatten. Hij kent duidelijk bijvoorbeeld heel goed meerdere werken van Dante. Maar ook is hij zeer goed op de hoogte van latere renaissance schrijvers, of van schrijvers uit de achttiende en negentiende eeuw. Ik kocht het boek omdat ik meer wilde weten over de tijd van keizer Frederik II. En daar weet ik nu ook veel meer over en ik hoop al verder lezende nog veel meer te weten te komen.  Ik zal er in een later blog zeker op terug komen. Maar ik weet ook meer over de Duitse taal, en vooral over de Duitse taal van begin twintigste eeuw. Gewoon door het boek te lezen. Prachtige volzinnen, bijzinnen, vol met mooie klanken. Wat een rijkdom! In 1990 is er over deze schrijver een biografie verschenen, in het Frans! De schrijver is Alain Boureau.  Gelukkig is deze biografie al snel ook in het Duits vertaald. Dat lees ik veel makkelijker. Die schaf ik misschien ook nog eens aan.

Ik citeer nu een fragment uit het boek van Kantorowicz, waarin verteld wordt hoe een Italiaans dialect door Frederik II tot hoftaal wordt gemaakt. (De eerste helft van pagina 300). Enige kennis vooraf is noodzakelijk: keizer Frederik II was ook koning van Sicilië, dat toen niet alleen het eiland omvatte maar ook zuid-Italië (Apulië), zo’n beetje tot aan de kerkelijke staat. Hij was van vaderskant de kleinzoon van de Rooms-Duitse keizer Barbarossa, en hij was zoon van de Rooms-Duitse keizer Hendrik II (die hij nooit gekend heeft) . Van moederskant stamde hij af van de Normandische Siciliaanse vorsten. Een van zijn maatregelen in die tijd was dat hij in het koninkrijk Sicilië huwelijken met buitenlanders verbood. Nu wilde hij de taal gaan standaardiseren.

Die Frage: wie der Kaiser wohl „auf den Gedanken gekommen sei  für seine Dichtungen provenzalischer Art den heimischen apulisch-sizilischen Dialekt zu verwenden, ist daher gleichfalls müßig: daß er Staats-und Volksgründer war, ist Erklärung genug. Von den staatsmännisch so hoch begabten Normannen wird ja sogar berichtet, sie hätten — obwohl verfrüht und verfehlt — den Versuch gemacht, in Sizilien das Französische einzuführen „gens efficiatur ut uns”, auf daß Ein Volk geschaffen werde. Und das gedachten sie durch die Sprache des Hofs zu erreichen, der sich noch um die Mitte des zwölften Jahrhunderts in der Königsburg von Palermo des Französischen bediente. Es entsprach nun ganz und gar der Art Friedrichs II, daß er, der den Schwerpunkt des Königreichs von der sprachverwirrten Insel nach dem einsprachigen Festland verlegt hatte, nicht von außen eine fremde Sprache für die höfische Dichtung und Festlichkeit hereinholte, sondern daß er wie stets aus dem vorhandenen Rohstoff selbst das Notwendige herausgriff und für seine Zwecke umprägte. Und daß er dies tat, dafür zeugt wiederum der ihn preisende Dante: „Obwohl nämlich die eingeborenen Apulier gemeinhin roh reden, so haben doch einige ihrer Erlauchten geschmeidig gesprochen, indem sie ihren Sängen höfischere Wendungen einfügten.” Durch das Glätten und Höfisch machen der ordinären Sprache hatte Friedrich ll. mit seiner Schule den gemeinen Dialekt des Landes also zu jenem volgare illustre, der festlichen Sprache des Hofs und der Dichtung erhoben, hatte das Volgare dem niederen Bereiche entrissen, die Sprache des Volks als eine selbständige anerkannt und gleichzeitig die Gemeinschaft des Volkes in sich und die mit dem Herrscher „neuer Züchtung” hergestellt. Wieweit Friedrich II. dabei zweckbewußt vorging: aus „Staats-raison” wie die Rassen- so die Spracheinheit des Königreichs herzustellen, das wäre hier gleichgültig angesichts der Tatsache selbst, daß er zwar nicht Sprachschöpfer Italiens wurde — der war Dante — wohl aber Italiens wichtigster Sprachbereiter. Und auch eine solche Wirkung ist in Verbindung mit einem Weltkaisertum vollkommen einzigartig in der abendländischen Geschichte: selbst unter kleineren Monarchen findet sich kaum ein entsprechender Vorgang.

In een vrije vertaling:

Hoe kwam de keizer in godsnaam op het idee om voor zijn provinciaalse gedichten het Apulisch-Siciliaanse dialect te gebruiken: een afdoende verklaring is dat hij de stichter van een staat en van een volk was. Van de op staatsgebied zo begaafde Noormannen wordt  bericht dat ze, hoewel te vroeg en tevergeefs, een poging hadden gedaan om in Sicilië het Frans in te voeren. ‘Gens efficiatur ut uns’, opdat het volk tot een eenheid wordt. En dat dachten ze te bereiken door de taal aan het hof vast te leggen, waar men in het midden van de twaalfde eeuw nog Frans sprak. Geheel volgens zijn aard verlegde de keizer het zwaartepunt van het koninkrijk van het veeltalige eiland naar het meer eentalige vasteland, en ook past het in zijn aard dat hij niet een taal van ver weg ging invoeren maar keek naar wat er al was en dat voor zijn doeleinden ging gebruiken. En dat hij dat inderdaad deed, daarvan getuigt de hem prijzende Dante: ‘hoewel de geboren en getogen Apuliërs in het algemeen een ruwe taal bezigen, zijn er enkele doorluchtigheden die de taal heel soepel spreken door in hun gezangen hoofse wendingen in te lassen.’ Door het glad strijken en hoofs maken van de volkstaal had Frederik II het gangbare dialect van het land omgetoverd tot een “Volgare Illustre”, had het opgetild tot hoftaal en de taal die bij feestelijke gelegenheden werd gebezigd, had de taal verheven uit zijn lage stand, had de spraak van het volk als een zelfstandige taal erkend en daardoor het volk tot een gemeenschap, een “nieuwe kweek” gemaakt. In hoeverre hij daar doelbewust  op uit was, vanuit een soort “Staats-raison”, om te komen tot zowel een soort rassengelijkheid als een taalgelijkheid is eigenlijk niet eens zo belangrijk. Hij werd dan wel niet de schepper van het Italiaans, die eer komt aan Dante toe, maar hij was wel de belangrijkste wegbereider voor het Italiaans als eenheidstaal. Dat is in relatie met een keizerfunctie geheel uniek in de geschiedenis van het westen. Zelfs bij een kleine monarch zal je nauwelijks een dergelijk voorbeeld aantreffen.

Hier lezen we kortweg dat de hoogstaande Normandische voorgangers van de keizer als koningen van Sicilië, van het Frans de hoftaal hadden gemaakt.  En ze hadden eigenlijk gewild dat deze taal ook door iedereen gesproken werd. Maar er waren veel talen op het eiland door de grote populatie Arabieren, Grieken en mensen die verscheidene Italiaanse dialecten spraken. Frederik II deed een nieuwe poging. Hij schafte het Frans aan het hof af en maakte een van de meest voorkomende Italiaanse dialecten niet alleen tot de hoftaal, maar ook tot de taal van de poëzie. Ook hij zelf ging verzen schrijven in deze taal. Hij koos voor het Italiaans van het vasteland  (Apulië) omdat op het eiland de spraak te verschillend was. Hiermee bereidde hij de weg voor renaissancedichters als Dante. (De taal uit Florence van Dante en Petrarca werd zo sterk door velen nagevolgd dat hierdoor onbedoeld “het Italiaans” ontstond.) Even verder op in het boek lezen we overigens dat bij het schrijven van actes, net als in de rest van Europa, nog lang het Latijn in gebruik bleef.

Behalve de inhoud van dit fragment, dat naar mijn idee hoogst belangwekkend is (nog voor de tijd van Petrarca en Dante werd een begin gemaakt met het standaardiseren van de Italiaanse taal), wil ik ook nog enkele dingen zeggen over de Duitse taal van Kantorowicz. Zijn omgang in die tijd met Stefan George, een man die uitsluitend poëzie heeft geschreven en gedichten vanuit het Italiaans (Dante), Engels (Shakespeare), Frans (Baudelaire) en Nederlands (Albert Verwey) in poëtisch Duits wist om te zetten, zal zeker van invloed zijn geweest. Woorden als “sprachverwirrten Insel“, “staatsmännisch“, “verfrüht und verfehlt” hebben niet alleen een bepaalde betekenis, maar ook een mooie klank en assonantie of alliteratie. Het boek is daardoor niet alleen inhoudelijk interessant en erudiet, maar ook in literair opzicht de moeite waard.

Keizer Frederik, die zes talen sprak, ging verzen schrijven in zijn geboortetaal, het Italiaans. In Nederland schrijven popzangers vrijwel uitsluitend in het Engels. Zoals ook de reclamewereld zichzelf overschreeuwt met Engelse termen. Als je je eigen taal veronachtzaamt ben je hip. De universiteiten kunnen niet achterblijven, weg met het Nederlands, ook zij willen hip zijn. En de taal Nederlands studeren? Waanzin, waarom zou je. Wie heeft er nog interesse in een Lodewijk van Deyssel of een Bilderdijk, een Hadewich of een Constantijn Huijgens? Wij houden er van om krakkemikkig Engels te spreken en te schrijven. Om Nederlands te studeren moet je naar Duitsland. Daar wordt dat vak nog gegeven. In Oldenburg (Saksen) bijvoorbeeld kun je Niederlandistik studeren. Of aan de universiteit van Keulen. Of ga eens naar de stadsbibliotheek van Wenen. Daar vind je honderden Nederlandstalige boeken. Literatuur. Echt waar!

boek

Ernst Kantorowicz. Kaiser Friedrich der zweite. Greif-Bücher.  Klett-Cotta, 1991 ISBN 3-608-95807-X

Meer over Frederik II:

Over Pieter Simons

Docent muziektheorie. Interesses: geschiedenis algemeen, kunstgeschiedenis, lokale geschiedenis, muziek en muziektheorie, filosofie, astronomie, fotografie, natuur, wilde bloemen. En daarnaast allerlei maatschappelijke dingen als onderwijs en opvoeding
Dit bericht werd geplaatst in Geschiedenis, taal en getagged met , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

5 reacties op De basis van het Italiaans en het afschaffen van het Nederlands

  1. Jeanneke zegt:

    Helemaal gelijk, Pieter: belachelijk

    Like

  2. Anoniem zegt:

    Wat komt er voor terug?

    Like

  3. Pingback: Paus Gregorius IX en keizer Frederik II | De kwintencirkel

  4. Pingback: Het valkenboek van Frederik II | De kwintencirkel

  5. Pingback: Scheiding van kerk en staat | De kwintencirkel

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.