Wat een fascinerende titel voor een DVD! Deze kreeg mijn kleinzoon van zijn orgeldocent. Het is een DVD die gaat over de observaties van orgel restaurateur Kees Veltman. Hij leidt ons langs een aantal kleine orgels in de provincie Groningen en laat daarbij horen hoe hij aankijkt tegen het vak van restaurateur. Hij noemt zichzelf specialist in intonatie. En waar kom je steeds meer achter: een orgel heeft een ziel. Zeker in de barok en de renaissance werden de orgels gebouwd op het hebben van een eigen specifieke ziel. Je hoort als je een toonladder speelt zelfs dat elke toon zijn eigen individualistische klank heeft. Op die manier kon je als organist een muziekstuk laten leven. De lucht in de orgelpijpen krijgt kleur.

Samen met Gijs heb ik gekeken naar deze DVD. Hij duurt 48 minuten. Languit op de grond liggend keek hij er naar. Toen hij uit was wilde hij hem nog een keer zien, nu op de computer met een koptelefoon op zijn hoofd. Maar na 10 minuten moesten we weg om de bus naar de speeltuin  te halen.

Een dag eerder had hij een bijzondere orgelles. Deze liep een kwartier uit, iets dat normaal niet kan omdat er bijna altijd weer een volgende leerling aan komt. Maar nu was hij blijkbaar de laatste leerling. Docent Gerben was in die les met maar twee muziekstukjes bezig. Het koraal “ik wil mij gaan vertroosten” en een polonaise van Bach. Bij allebei de stukken was het onderwerp “articulatie”. Ik had Gijs al verteld wat die tekentjes bij enkele noten bij het stuk van Bach betekenden. Dat betekende staccatissimo, en zo had hij het ook braaf geöefend.
-‘Staccatissimo dat bestaat niet in de barok’ zei Gerben ijskoud. Gijs raakte in verwarring.
-‘Je moet een dergelijk muziekstuk spelen alsof het een lied is dat wordt gezongen.’
Dat had hij bij het koraal al laten horen. Gijs moet voor de komende les de koraalmelodie eenstemmig spelen alsof er een lied gezongen wordt. En dat doe je door heel subtiel te articuleren, je speelt daardoor ook soms harder of zachter.
-‘Hè, dat kan toch niet? Op een orgel kun je toch niet hard en zacht spelen?’
-‘Ja zeker, dat kan wel degelijk!’
Het blijkt dat als je een toon net iets langer laat klinken dat de klank dan ook iets harder wordt. Dat komt omdat de trillingen in de orgelpijp op gang moeten komen en nog niet gelijk het hele volume bereikt hebben. Daardoor kun je een melodie laten klinken alsof hij gezongen wordt. De melodie wordt bezield.

Zo viel ook wat Kees Veltman naderhand op die DVD zei wat meer op zijn plek. Gijs heeft de afgelopen week ook veel op mijn orgel gespeeld. Niet zozeer gestudeerd, dat doet hij steeds als ik erbij ben. Maar lekker gespeeld. Allerlei stukken. Intussen, omdat niemand kijkt en luistert, kan hij helemaal zijn gang gaan. Hij probeert dingen uit met registers, zoekt naar de tonen bij moeilijke passages. Favoriete orgels zijn die van Caen en die van Rotterdam. Een aantal van die sessies heeft hij zelf als audio opgenomen, dat kan door op een record knop te drukken bij Hauptwerk. Ik heb eens bekeken wat hij allemaal had gedaan. Er stonden vijf stukken op de computer. Heerlijk om te beluisteren en in zijn wereld te duiken, je hoort hoe hij denkt en zoekt. Bij een stuk was hij nog bezig toen ik kwam luisteren. Ik heb het deels op video vastgelegd. Dat was bij de symfonie voor orgel en orkest van Saint-Saëns.

We gingen die middag naar de speeltuin. Zijn zusje weet al de vingerzetting bij de toonladder van C maar ze kan ook vader Jacob spelen met de goede vingerzetting. En inmiddels ook met de goede voetzetting..

Gijs heeft een mobiele telefoon zonder internet. Daarmee kan hij filmpjes opnemen, maar ik heb daar een half jaar geleden ook heel veel muziekstukjes als audio op gezet.  Stukken van Michael Jackson, maar ook van César Franck, Charles-Marie Widor, Louis Vierne, Ludwig van Beethoven, Franz Schubert en van nog meer componisten. Deze telefoon was mee naar de speeltuin en Gijs wilde hem op een gegeven moment hebben. Ik dacht dat hij weer een filmpje ging maken met zijn broer. Nee, hij ging op een afgezonderd plekje in de speeltuin zitten en ging zitten luisteren naar muziek. Na een tijdje ging ik naar hem toe. Hij had de eerste orgelsymfonie van Vierne opstaan. Een heel bijzonder stuk. Hij luisterde gefascineerd en vroeg er mij nog wat over.

Gijs blijft een vrolijke jongen die lekker veel lol kan hebben met zijn broertje. Zoals ook die middag.

En ook blijft hij heerlijk Minecraft spelen. Of begeleidt hij zijn zusje op het keyboard als zij liedjes van de musical Annie zingt. Het orgel leek een tijd lang minder zijn aandacht te hebben. Het is inmiddels weer helemaal terug. Hij weet nu: elke toon heeft zijn eigen kleur. Waar je geweldig imposante symfonieën mee kunt opbouwen, zoals die van Vierne. Ook ik heb dingen geleerd. Van die DVD, maar ook van mijn kleinzoon. Hij speelt op zijn manier met die kleuren en weet ze, ook al is het vaak nog alleen maar schetsmatig, de lucht in te brengen en mij daarmee te ontroeren.