Het laatste avondmaal van Leonardo da Vinci en de dierenriem

laatste-avondmaal-origineelToen Napoleon Milaan veroverde zag hij daar “het Laatste Avondmaal” van Leonardo da Vinci. Tussen 1495 en 1497 schilderde Leonardo het werk voor de eetzaal van het klooster S. Maria delle Grazie in die stad. Wat wilde Napoleon dat werk graag hebben! Maar hij had net een concordaat met de paus gesloten, dus een ordinaire kerkenroof zoals zijn revolutionaire voorgangers in het laatste decennium van de achttiende eeuw hadden gepleegd kon hij niet zo maar doen. Dus hij koos voor een meer elegante oplossing: er zou een duplicaat vervaardigd worden van het beroemde schilderij en hij wilde dan, als dat klaar was, het origineel meenemen naar Parijs. Leonardo da Vinci had indertijd zitten experimenteren met een nieuw soort verf. Dat experiment was mislukt: de verf begon al enkele decennia nadat het klaar was langzaam maar zeker af te brokkelen. Napoleon beloofde dat er een mooie alternatieve voorstelling zou komen te hangen, een betere dan het gehavende origineel. Het enorme paneel zou niet geverfd worden maar worden opgebouwd uit heel kleine mozaïeksteentjes. Dat zou honderden jaren moeten kunnen mee gaan. Maar wat een werk moet dat geweest zijn, zoiets kon niet zo maar elke willekeurige kunstenaar voor elkaar krijgen. Na een zoektocht vond men in Rome een kunstenaar die dat wel kon, Giacomo Raffaelli. Deze deed er maar liefst acht jaar over. Het werk kwam klaar in 1814. Maar toen het dus eindelijk af was, was Napoleon inmiddels verslagen, verbannen en niet lang daarna was het Weense congres begonnen. Noord-Italië werd daarbij weer aan Oostenrijk toegewezen. Zo kwam het duplicaat van het Laatste avondmaal in een stad die toen viel onder de Oostenrijkse koning. Deze besloot om het te kopen en het naar Wenen te verplaatsen. Schloss Belvedere was de beoogde plek om het op te hangen maar het bleek daar eigenlijk nergens goed tot zijn recht te komen. Toen schonk de koning het aan de kerk van de Minderbroeders van Wenen. Zo kwam het terecht in de gotische Minoritenkirche. Daar hangt het nog steeds en ik zag het er onlangs.

laatste-avondmaal-wenenBij Arabische wetenschappers maar ook in de westerse wereld was astrologie in de middeleeuwen een vanzelfsprekende wetenschap. Astronomie was slechts nodig om astrologie te kunnen bedrijven. Ook in de tijd van Leonardo da Vinci was dat voor een groot deel nog zo. Het is zeker dat ook hij met astrologie bezig is geweest. Had hij ook een astrologische gedachte bij het weergeven van het Laatste Avondmaal? Veel mensen denken van wel. Op internet kun je meerdere theorieën die daar over gaan lezen. Elke apostel zou je dan kunnen zien als een verpersoonlijking van een van de karakters die gekoppeld is aan een van de twaalf dierenriemtekens. Maar welk dierenriemteken is nu welke apostel en welke persoon is dat op de afbeelding? In een boek dat ik al meer dan dertig jaar geleden kocht wordt dat uitgewerkt door H.S.E. Burgers, die nog les heeft gehad van Jung.

Veel mensen weten globaal wel iets van de karaktereigenschappen die aan bepaalde sterrenbeelden worden toegekend. ‘Typisch ram’ hoor je dan iemand zeggen. Ik vind het een mooie manier om tot een typering te komen, met uiteraard alle gevaren van dien. Een beetje vergelijkbaar met typeringen als cholerisch, melancholisch of flegmatisch. Sommige mensen kunnen niet stil zitten, ze moeten wat doen, andere hebben veel tijd nodig om tot een besluit te komen en ga zo maar door.

Deze dingen staan ook bij de typologie van de dierenriemtekens. Allereerst zijn deze gekoppeld aan de seizoenen: precies als de lente begint, begint ook het teken ram, als de zomer begint kreeft, als de herfst begint weegschaal, als de winter begint steenbok. Elk seizoen is nog een keer in drie gelijke delen verdeelt (ongeveer een maand dus). Het eerste deel van het seizoen wordt ook wel een hoofd-teken genoemd, het tweede deel een vast teken en het derde deel een beweeglijk teken. Verder is om en om een teken gekoppeld aan het element vuur, aarde, lucht en water. Dat levert dan het hele spectrum op van de twaalf dierenriemtekens. Vuur is kracht, onstuimigheid. Aarde is rust, standvastigheid. Lucht is verbinding leggen, communicatie. Water is gevoelsleven, mededogen. Door die vier elementen te combineren met de begrippen hoofd, vast en beweeglijk krijg je een vrij breed spectrum waar een deel van een persoon mee gekarakteriseerd kan worden. H. Burgers gaat daar nog veel verder in maar dat voert nu te ver.

Laten we de personen op de afbeelding bij Da Vinci eens nummeren: de apostelen links van Jezus noemen we van links naar rechts 1, 2, 3, 4, 5, 6. Hierbij nummeren we niet hoe ze aan de tafel zitten maar hoe we hun hoofd zien, dat is van belang bij de nummers 4 en 5! We gaan verder aan de rechterkant van Jezus, eveneens van links naar rechts: 7, 8, 9 , 10, 11, 12.

Volgens Burgers zijn de apostelen niet voor niets drie aan drie genummerd. Twee logische indelingen zijn dan mogelijk: elk groepje is een seizoen, of elk groepje is een element. Volgens Burgers een seizoen, maar niet de seizoenen in de gebruikelijke volgorde, en ook niet steeds de seizoensmaanden in de gebruikelijke volgorde. Hij staaft dat, maar ook dat voert hier te ver.

Jezus heeft net gezegd: ‘een van jullie zal me verraden.’  Elke apostel reageert op het paneel zo op zijn manier.

De eerste drie apostelen verpersoonlijken de lente. Maar de eerste figuur is hier niet Ram, maar stier. De derde is tweelingen. De stier ziet eruit als een bonkige figuur waar je niet om heen kunt, hij is de verpersoonlijking van de “vaste” aarde. Standvastig, betrouwbaar, rustig maar als hij los komt niet te temmen. Volgens Burgers is hij de apostel Bartholemeus. De tweede persoon is de personificatie van de ram. Heel sterk pleit hiervoor dat Leonardo da Vinci een zelfportret heeft gemaakt dat sprekend lijkt op deze tweede figuur, Leonardo is geboren op 15 april, onder het teken ram. Hieruit blijken twee dingen: Leonardo maakt van de apostelen dierenriemtekens en de tweede apostel was een ram. Volgens Burgers is de ram als eerste teken van de dierenriem iemand die naïef de wereld tegemoet treedt en open en onstuimig alles benadert. Daarbij heeft hij anderen nodig, met name de wijze waterman. De ram is hier Jacobus de jongere. Hij legt een arm over de schouder van de waterman, Simon Petrus. De derde persoon is het teken Tweelingen, en wel gepersonifieerd door Andreas. Deze apostel houdt zijn twee handen als een spiegel, als ware hij een tweeling, tegenover elkaar.

wenen-aarde

De stier is hier al woedend! De ram vraagt raad aan de waterman, de tweeling denkt te zeggen ‘wat zeg je me nou!’

Dan komt de tweede groep, niet de zomertekens maar de wintertekens. Duidelijk is wie Judas de verrader moet zijn:  de figuur die een zak geld in zijn handen heeft. Volgens Burgers zien we hier het dierenriemteken steenbok, een hoofd en aarde teken. De steenbok is iemand die geleidelijk zijn doel weet te bereiken, vaak langs slinkse wegen. Naast hem zit de Waterman, Simon Petrus. Simon Petrus richt zich naar Johannes rechts van hem, die met gevouwen handen niets kan uitbrengen. Hij is de overgevoelige vis. Simon Petrus troost hem met wijze woorden, en krijgt zelf steun van Jacobus de Jongere. Maar hij trekt ook zijn dolk, zoals Petrus niet veel later een soldaat een oor afsnijdt. Deze onstuimigheid van Petrus vind ik overigens persoonlijk minder passen bij een waterman, meer bij een vuurteken als ram. Zou je ram en waterman verwisselen dan gaat de groepering van seizoenen niet meer op en bovendien is dan ook de logica van het zelfportret verdwenen. Ik houd het dus toch maar op de interpretatie van Burgers.

wenen-water

Petrus: potverdorie wat zeg je me nou Jezus, gaat iemand jou verraden? Ik snijd hem zijn strot af! Judas: Oei, hij weet het, wat nu… Johannes (Vissen): ik wist het, we moeten berusten. Vissen staan bekend om hun gevoelsmatige inzicht en zelfs helderziendheid.  

De derde groep, rechts naast Jezus, bevat de zomertekens. Thomas, de maagd steekt zijn bestraffende vingertje op. Jacobus de Oudere, de leeuw, is alom aanwezig. Met gestrekte armen laat hij zien dat hij er is en probeert majesteitelijk zijn ongenoegen kenbaar te maken. Philippus, de kreeft, spreekt zijn oneindige liefde en medelijden met Jezus uit.

wenen-lucht

Tot slotte de laatste groep aan de rechterkant, de herfsttekens. Simon de IJveraar, de boogschutter, wil onmiddellijk iets organiseren om het onheil te wenden. In het midden zit Taddeus, de schorpioen, die alles door heeft en op zijn manier deel neemt aan de discussie. Rechts zit Mattheus de tollenaar, de weegschaal. Hij houdt zijn handen als een weegschaal en probeert met wikken en wegen tot een mogelijke oplossing te komen.

wenen-vuur

Burgers besteedt vele pagina’s aan de verklaring van de connectie tussen elke apostel en een dierenriemteken. Dat doe ik niet. Op internet vond ik ook enkele pagina’s die zich hier mee bezig houden. Een keer las ik een artikel waarbij alle apostelen van links naar rechts van ram tot vissen werden gegroepeerd. Ook was er een artikel waarbij getracht werd om ze te groeperen volgens de vier elementen vuur, aarde, lucht en water. Allemaal niet erg steekhoudend als je iets meer weet van de symboliek van de dierenriemtekens. De uitleg van Burgers is voor mij overtuigend. Alleen ram en waterman blijven nog enigszins wringen….

minoritenkirche

minoriten-portaalmadonnaDe Minoritenkirche is een mooie kerk die een enorme rust en sereniteit uitstraalt, van buiten en vooral ook van binnen. De kerk heeft ook een prachtig gotisch portaal en er staan enkele mooie oude beelden. Dit mozaïek komt daar wat mij betreft uitstekend tot zijn recht. Ook is het aardig om te weten hoe het er terecht is gekomen. En om de houdingen en uitdrukkingen van de apostelen te bekijken, al dan niet in een astrologische context.

Literatuur:
H.S.E. Burgers. Leonardo da Vinci’s psychologie der twaalf typen. L.J. Veen, Amsterdam, 1963.
Wien, Kunst und Architektur. Ullmann 2008. ISBN 978-3-8331-6018-9

Geplaatst in Astronomie, filosofie, Geschiedenis, kunst | Tags: , , , , , , , , , , , , | Een reactie plaatsen

De heilige ibis in Wenen

In Egypte werd in de oudheid de God Thoth vereerd. Thoth of Djehoety was de god van de maan, de magie, de kalender, de schrijfkunst en de wijsheid. Hij had volgens de mythologie het schrift uitgevonden en die kennis doorgegeven aan de mensheid. Thoth werd weergegeven als een baviaan of als een ibis. De baviaan maakt een schril geluid vlak voor zonsopkomst. Zo wisten de Egyptenaren dat de dag was begonnen. De ibissen trokken massaal Egypte binnen als de Nijl overstroomde. Daarmee begon een nieuw seizoen. Zo was Thoth de god van de kalender. Via het schrift kon je aan Thoth iets vragen. De heilige ibis was de vogel die de vraag kon doorgeven. Zoals nu kaarsjes worden opgestoken om iets te vragen aan God via meestal een heilige, zo werd een ibis gedood, gemummificeerd en begraven in een ruimte. Op die manier werd er contact gelegd met Thoth. Er zijn in heel Egypte talloze grafgewelven gevonden met soms wel duizenden mummies van ibissen. De mummies werden na elke vraag steeds op elkaar gelegd.

ibis-mummieIn het Kunsthistorisches Museum van Wenen is er een grote afdeling die gaat over Egypte. Gemummificeerde ibissen werden in de oudheid gehuld in papyrus. Per ongeluk is nu ontdekt dat een van die papyrus omhullingen beschreven was. Het schrift is via moderne technieken weer zichtbaar gemaakt en ontcijferd. Het gaat over geld, schulden en rekeningen. Omdat Thoth de god is die ook over het schrift gaat lijkt het logisch dat deze geschreven teksten mee gestuurd zijn als men zich richtte tot deze God. Misschien was deze tekst onderdeel van een vraag aan Thoth, of het was gewoon een heilig onderdeel: immers schrift was net zo heilig als een ibis en beiden waren attributen van de God Thoth. Het is mogelijk dat er nog veel meer papyrus omhullingen beschreven blijken te zijn.

baviaan-mummieIn hetzelfde museum is ook een gemummificeerde baviaan te zien. Deze is opgevuld met de veren, kop en het skelet van een ibis! De twee dieren die de tijd symboliseren en zo het contact met Thoth bewerkstelligen.

Het doden van dieren met als doel iets te bereiken is vreemd genoeg ook nog lang in gebruik geweest in onze streken. Ik las op een dorpsrecept uit 1698 uit Swalmen (nu onderdeel van Roermond) hoe je een kind met stuipen kon genezen. (“Remedie tegen stuipen”). Je moest een levende duif van zijn staartveren ontdoen, dan het stuitje van die duif in zijn eigen bek stoppen tot het beest stikte en zwart ging zien. De stuipen zouden dan genezen moeten zijn. Zo niet dan moest je het hele procédé met een tweede duif herhalen….

remedie tegen stuipen

Je zou ook kunnen zeggen dat de duif geofferd is. Offers van duiven waren in het oude testament heel gewoon.

thothIn Egypte werden goden in het algemeen vertegenwoordigd door dieren. De god werd dan afgebeeld als een dier of als een menselijke vorm gecombineerd met die van een dier. Zo werd dus ook Thoth uitgebeeld, die een hoofd had van een Ibis in een menselijk lichaam.

Afbeelding Jeff Sahl, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=3281384

Bij de Egyptenaren was het goddelijke altijd en overal aanwezig. Iedere natuurkracht of elk facet van de kosmos werd zo aangeduid met een eigen visuele voorstelling.

Dit soort hybride afbeeldingen zijn in de middeleeuwen in Europa schering en inslag. Het is nog net niet zo dat de vier evangelisten worden weergegeven met een dierenhoofd. Meestal slechts met het dier als attribuut of het dier zelf staat symbool voor de evangelist. Ook de vele fabeldieren waren hybride wezens. Maar veelgodendom was verboden.  Daarom gingen heiligen steeds meer de functie van de vroegere Goden overnemen.  Een heilige is geen God, maar hij staat zo dicht bij God dat op diens voorspraak God wellicht bereid is om iets voor ons te doen. Wenen heeft meerdere pest-epidemieën gehad. De heilige Sebastiaan die gedood was met pijlen werd een soort God die je aanriep tegen de pest, net als de H. Rochus. Misschien omdat het lichaam van Sebastiaan doorzeefd was met pijlen, waardoor zijn blote bovenlijf leek op dat van een pestlijder? De mensen gingen staan voor zijn beeld in de Stephansdom, of ze bouwden zelfs een kerk gewijd aan St. Rochus en St. Sebastiaan. Ook richtten ze een pestzuil op in de Graben, vlakbij de Stephansdom.

pestzuil graben

Zoals de Egyptenaren heilige Ibissen fokten om ze als bode naar Thoth te sturen als dat nodig was, zo had ook de Christelijke mens dus zijn methodes om in contact te komen met heiligen, op wier voorspraak God wellicht bereid was om ons te helpen.

Geplaatst in filosofie, Geschiedenis, kunst | Tags: , , , , , , , , , , , | Een reactie plaatsen

Het Beethoven Fries van Klimt en de negende Symfonie van Beethoven

De afgelopen week was ik met een aantal studenten van het Conservatorium van Rotterdam en een collega in Wenen. Waarom Wenen? Omdat het een stad is die rijk is aan kunst en omdat het de muziekstad van Europa bij uitstek is. Muziek zit de mensen daar in de genen. Culturele hoogtepunten in de geschiedenis van Wenen zijn de tijd van de eerste Weense school (Haydn Mozart en Beethoven) en de tijd van de tweede Weense school (Schönberg, Berg en Webern). Globaal hebben we het dan over 1770-1830 en 1890-1945.

3 april 1897 richtte een groep kunstenaars een vereniging op. Ze scheidden zich af van het al bestaande Künstlerhaus. Dat was in hun ogen te conservatief en te ouderwets. De kunst diende zich te vernieuwen. Deze afscheiding, Secession, betekende het begin van een nieuwe stroming die bekend staat als de Jugendstil. Belangrijke vertegenwoordigers waren Otto Wagner en Gustav Klimt.

secessionIn het gebouw van de nieuwe vereniging, het gebouw van de Wiener Secession, werden tentoonstellingen met moderne kunst georganiseerd. Zo kwamen er werken van de Franse impressionisten te hangen. De veertiende tentoonstelling in 1902 was opgedragen aan Beethoven. Max Klinger maakte een standbeeld van Beethoven dat in het midden van een centrale zaal kwam te staan. Twintig kunstenaars produceerden allerlei werken als stoelen, beelden, mozaïeken, fonteinen, die iets met de componist te maken hadden. Zo maakte Gustav Klimt een fries dat hij baseerde op het laatste deel van de negende symfonie van Beethoven. Je kunt het lezen over drie wanden als een soort stripverhaal. Het werd geplaatst rond het standbeeld van Max Klinger. Waar de meeste kunststukken van deze tentoonstelling inmiddels verdwenen zijn, bestaat het fries van Klimt nog steeds. Het wordt nu in een geklimatiseerde ruimte in de kelder, die dezelfde afmeting heeft als de originele ruimte bewaard. Het verschil bestaat o.a. in het ontbreken van vensters in deze ruimte.

Dit werk, het beroemde Beethoven fries, is op meer manieren interessant. De kunstenaars waren idealisten die droomden van een betere samenleving, waarin de kunst een belangrijke rol zou spelen. Datzelfde ideaal had ook de dichter Schiller in 1785, toen hij een groot gedicht schreef voor de vrijmetselaarsloge van Dresden, met als titel “Ode an die Freude”, ”Ode aan de blijdschap”. In vele verzen wordt er een utopische wereld geschetst waarin de mensheid zich weet los te maken van allerlei wereldse verzoekingen en door de kunsten tot grote hoogte kan komen. Beethoven selecteerde een aantal verzen van dat gedicht en op basis daarvan schreef hij het slotdeel van de negende symfonie. We horen dan letterlijk de tekst van Schiller, gezongen door solisten en een koor. Richard Wagner probeerde te achterhalen hoe Beethoven in zijn muziek deze tekst had geïnterpreteerd. Zijn analyse is dan weer de basis voor het beeldende werk, het Beethoven fries, van Gustav Klimt. Er is zo een lijn van Schiller via Beethoven en Wagner naar Klimt te maken. Grofweg zou je kunnen zeggen dat er een verbinding is gemaakt tussen de idealen van de eerste Weense school, (vergelijkbaar met de ideeën van de verlichting), en de idealen van de tweede Weense school, (vergelijkbaar met de idealen van de Wiener Secession.)

Het Beethoven fries vertelt dat verhaal. Maar het is een verhaal voor insiders. Zoals grottekeningen uit de prehistorie moeilijk geïnterpreteerd kunnen worden. Die hangen samen met het religieuze leven van die mensen. Zo moet je ook het Beethoven fries niet alleen lezen als een mooi kunstwerk, nee, het gaat tegelijk ergens over. Wenen staat zo bol van de retorica. Een ruiterstandbeeld van een keizer is nog makkelijk, het wordt al moeilijker als je naar de zuilen bij de Karlskirche kijkt. Het Beethoven fries is nog lastiger.

Aan de linkerwand begint het verhaal. We zien vier vrouwenfiguren, horizontaal zwevend, met de ogen dicht.

fries001

beethovenfries-2

Ze leiden naar en gaan over in een verticale voorstelling. Daar zien we twee naakte vrouwen en een naakte man, allemaal zeer mager. De achterste vrouw staat in een biddende houding, de twee voorste figuren staan meer in een andere houding,met de armen recht naar voren. Maar net als de achterste vrouw hebben ook zij de vingers in elkaar gestrengeld, ze bidden en smeken. De wereld sluimert, maar het lijkt niet goed te gaan. De mensheid heeft hulp nodig.

beethovenfries-3

Schiller zegt:

Freude, schöner Götterfunken,               O Vreugde, jij mooie vonk van de goden,
Tochter aus Elysium,                                 jij dochter van Elysium,
Wir betreten feuertrunken,                     we betreden, dronken van vurigheid
Himmlische, dein Heiligthum.                uw hemelse heiligdom.
Deine Zauber binden wieder,                 Uw betovering maakt weer een verbinding,
was die Mode streng getheilt;                 wat eerst door regels streng verdeeld was;
Bettler werden Fürstenbrüder,              bedelaars worden de broer van de koning
wo dein sanfter Flügel weilt.                  onder de hoede van uw zachte vleugels.

Het lijkt alsof Klimt hier de situatie uitbeeldt nog voordat er een verbroedering in de hemel heeft plaats gehad. Het is een wensgedachte. En dat komt overeen met het begin van het laatste deel uit de negende symfonie. Daar wordt eerder chaos en onduidelijkheid uitgebeeld als dat we in een hemelse roes verkeren. Zoals een inleiding nieuwsgierig moet maken rukt Beethoven ons in het verhaal, alleen al door zijn eerste akkoorden. Klimt schetst de wereld voorzichtig, er is nog een toestand van onderbewustzijn, een droomwereld, een wereld die wakker geschud moet worden. Beethoven probeert de mensheid eerst gelijk al door elkaar te schudden, maar ook bij hem wordt de sfeer geheimzinniger:

Het kan toeval zijn, maar als dan voor de eerste keer het couplet klinkt in een instrumentale versie, gebeurt dat vier keer. Zien we daarom ook bij Klimt de vier zwevende vrouwenfiguren?

Schiller zegt:

Froh, wie seine Sonnen fliegen,                Blij, zoals zijn zonnen vliegen,
durch des Himmels prächtgen Plan,       door het glorieuze plan van de hemel,
Laufet Brüder eure Bahn,                          broeders vervolgt jullie baan
freudig wie ein Held zum siegen.            vreugdevol als een held om te zegevieren.

Er is sprake van een zegevierende held. En die held waar we naar verlangen, hij die de wereld moet redden, laat Klimt ook zien:

beethovenfries-4Achter hem staan twee vrouwenfiguren, de meest linkse met een krans in haar handen, de krans voor de overwinnaar. De mogelijke eer die de held zal krijgen motiveert hem. Rechts zien we een vrouw met een tedere liefdevolle houding. De held gaat ook ten strijde omdat hij medelijden heeft met de wereld.

Ook Beethoven laat in zijn muziek de held opdraven:

Froh, wie seine Sonnen fliegen,                Blij, zoals zijn zonnen vliegen,
durch des Himmels prächtgen Plan,       door het glorieuze plan van de hemel,
Laufet Brüder eure Bahn,                          broeders vervolgt jullie baan
freudig wie ein Held zum siegen.            vreugdevol als een held om te zegevieren.

Hoe slecht is het eigenlijk gesteld met de wereld, en hoe komt het dat het zo slecht gaat? De wereld wordt bedreigd door een monster. Een en ander wordt versterkt door rechts van het monster, de uitbeelding van wellust, onkuisheid en onmatigheid (te veel eten)

beethovenfries-7

Links van het monster zien we wat het monster aanricht: dood, ziekte en waanzin.

beethovenfries-6

Na de mars van de held horen we bij Beethoven een zogenaamd fugato. Onrustige muziek waarbij alle stemmen door elkaar heen lopen. Je zou deze passage wellicht kunnen zien als de uitbeelding van de bedreigde wereld, waar monsterachtige wezens heersen die de mensen verleiden tot slechte dingen.

beethovenfries-8Nog iets meer rechts van het monster zien we twee vrouwenfiguren, vermagerd, die elkaar krampachtig vasthouden in opperste wanhoop. De eindeloze pijn van de mensheid wordt hier uitgebeeld.

Maar er is hoop. Het meest rechtse paneel laat zien dat er hoop op vreugde is. De ode aan de blijdschap van Schiller en Beethoven:

Freude, schöner Götterfunken,              O Vreugde, jij mooie vonk van de goden,
Tochter aus Elysium,                                 jij dochter van Elysium,
Wir betreten feuertrunken,                     we betreden, dronken van vurigheid
Himmlische, dein Heiligthum.                uw hemelse heiligdom.
Deine Zauber binden wieder,                 Uw betovering maakt weer een verbinding,
was die Mode streng getheilt;                 wat eerst door regels streng verdeeld was;
Alle Menschen werden Brüder,              alle mensen zullen verbroederen
wo dein sanfter Flügel weilt.                   onder de hoede van uw zachte vleugels.

Bij Klimt zien we eerst hoe onder trompetgeschal de hemel wordt betreden:

beethovenfries-11

Daarna zien we hoe de kunsten: gedichten, beeldende kunst en muziek zorgen dat het weer goed gaat met de wereld. Dat waren de idealen van de Secession:

beethovenfries-10beethovenfries-12

Bij Beethoven wordt dit deel uitbundig uitgebeeld, alle vier de coupletten van het gedicht van Schiller die daarover gaan worden gezongen. En tot slot verbroederen alle mensen zich. Schiller en Beethoven:

Seid umschlungen Millionen!                    Laat je omhelzen, miljoenen!
Diesen Kuß der ganzen Welt!                    Door deze kus van de hele wereld!
Brüder – überm Sternenzelt                      Broeders, boven in de woning van de sterren
muß ein lieber Vater wohnen.                   moet wel een lieve vader wonen.

Klimt beeldt dat als volgt uit:

beethovenfries-13Beethoven heeft een keuze gemaakt in de strofen van het gedicht van Schiller. Hij laat er veel weg, sommige laat hij terugkeren. Het eerste couplet en bovenstaand couplet met name worden de basis van het einde, hij mixt alles door elkaar, verwisselt zinnen, laat het hele koor soms gelijktijdig meerdere zinnetjes zingen, het wordt een grote orgie van feestvreugde. Een complete analyse van dit deel van Beethoven is feitelijk een verhaal apart, maar Klimt heeft er samen met de andere kunstenaars van die tijd eveneens een feest van gemaakt. Een feest van hoop en blijdschap. We zien dat feest terug in de stijl van de kunstenaars, in allerlei gebruiksvoorwerpen, schilderijen maar ook gewoon op straat, in de architectuur.

Achter de Karlsplatz is dagelijks een boerenmarkt, de zogenaamde Naschmarkt. Loop je deze af en je kijkt naar de rechterkant van de boulevard, de Linke Wienzeile, dan zie je deze blijde gedachte terug in de gevels uit die tijd, een ode aan de vreugde.

linkewienzeile

Of aan de prachtige tramhuisjes die her en der nog door de hele stad te zien zijn. Daar wil je toch wel lachend en blij gaan staan poseren!

tramhuisje

Voor de liefhebbers, zo ziet het complete retorische verhaal van het vierde deel van de negende symfonie van Beethoven er uit. Behalve in de opbouw zelf zit er ook veel retorica in de uitbeelding van woorden en zinnen. Zo wordt bijvoorbeeld heel mooi de sterrenhemel  uitgebeeld.

  • Inleiding: instrumentaal
    • Dialoog
    • Waar gaat het over: instrumentaal thema 1 vier keer
  • Vocale inleiding (Titel)
  • Thema’s
    • 3 x thema 1
    • Thema 1 versie 4: Mars van de held
    • Intermezzo: fugato
    • Thema 1
    • Thema 2a + 2b
  • Verwerking
    • Dubbelfuga op basis beide thema’s
    • Thema 2b
    • Thema 1
  • Samenvatting:
    • Coda

 

 

 

 

Geplaatst in Geschiedenis, kunst, muziek | Tags: , , , , , , , , | Een reactie plaatsen

Syracuse

Sycilië werd lang als de graanschuur van de omringende mediterrane landen beschouwd. De vruchtbare gebieden rond de Etna konden vele monden voeden. Ook waren er veel boomgaarden met sinaasappelen, pistache noten en de Siciliaanse wijn was beroemd. Kortom: daar wil je wel de baas zijn. Je kunt er stinkend rijk worden.

Dit had tot gevolg dat diverse volkeren probeerden het eiland te bezetten, de er al wonende bevolking te onderwerpen en tot horigheid te brengen en deze voor hen te laten werken in de landbouw. Ook waren er volken die niet persé de baas wilden zijn op Sicilië, maar die genoegen namen met talloze strooppartijen. De Arabische moslims hebben om die reden lang afgezien van een invasie op Sicilië. Af en toe een stevige strooppartij was genoeg. Ze hebben er heel wat marmer vandaan gehaald.

De bezetters die er zo in de loop van de tijd waren zijn talloos. Om de voornaamsten op te noemen: Feniciërs, Grieken, Romeinen, Byzantijnen, Arabieren, Normandiërs. De stad Syracuse is zeer lang in handen van de Grieken geweest, net als een groot deel van de oostkust en de zuidkust. In die tijd waren in het westen de uit Noord-Afrika afkomstige Feniciërs daar de baas. De Griekse steden op Sicilië concurreerden onderling, dat deden ze bijv. door grote tempels te bouwen, direct zichtbaar vanuit de zee. Wie had de grootste en machtigste tempel? Veel ruïnes van die tempels vanaf de achtste eeuw voor Christus vinden we in het zuiden van het eiland, met name in Agrimento, maar ook in Syracuse. Daar zijn de resten van de tempel van Apollo nog te zien. Nu midden in de stad, maar in de tijd dat hij gebouwd werd lag hij vlak bij zee.

In Syracuse, maar ook in de hele omgeving is nog veel te vinden van dit Griekse verleden. Zelfs in de tuin van ons huisje vlakbij Eloro was er een Griekse put en stond er iets verder ook een restant van een Griekse wachttoren. En we zagen de ruïnes van ooit een grote stad, Megara Hyblaea, iets ten noorden van Syracuse.

syracuse-kathedraalMaar het meest bijzondere was eigenlijk de kathedraal van Syracuse. Van buiten helemaal barok, van binnen een combinatie van stijlen. Je zag nog een deel van de Griekse zuilen die ooit dienden als onderdeel van een tempel, die later is omgevormd tot christelijke kerk. Dan waren er ook nog Byzantijnse elementen te vinden, zoals enkele kapellen met koepels en Byzantijnse afbeeldingen. En uiteindelijk was er heel veel barok. In die kerk is ook Sint Lucia begraven. In enkele aparte relieken-kastjes zijn een jurk en haar schoenen te zien. Ook een bot van haar linker been is apart aanwezig.

De stad was erg aangenaam, zo vlak bij de zee. Prachtige bomen decoreerden de parkjes. En er waren veel leuke winkeltjes. Syracuse is een stad om nog een keer naar terug te keren. We hebben het Griekse theater nog niet gezien en ook zijn we niet in het archeologisch museum geweest. Wie weet!

Geplaatst in Geen categorie | Een reactie plaatsen

Pantalica

pantalica-grottenRond de dertiende eeuw voor Christus vestigden zich diverse volkeren vanuit Spanje en later ook vanuit het vasteland van Italië op Sicilië, op de vlucht voor het geweld op de plekken waar ze vandaan kwamen. Ze gingen niet aan de kust zitten, wetend dat juist daar het gevaar vandaan kwam. Ver in het onherbergzame binnenland stichtten ze de vesting Pantalica. Uiteindelijk werd deze nederzetting verwoest door de Grieken die zich inmiddels aan de kust, met name in Syracuse hadden gevestigd.

Maar wat hadden deze volkeren veel achtergelaten! Pas ruim honderd jaar geleden ontdekte men een complete dodenstad, die zes eeuwen in gebruik was geweest, uitgehouwen in de rotsen. En dit in een bergachtig gebied met kloven, gevormd door twee rivieren: de Anapo en de Calcinaro. Toen later Christenen zich gingen vestigen in hetzelfde gebied werden enkele van die graven hergebruikt en ook werden er Byzantijnse kapelletjes in de rotsen gemaakt.

Rond 1900 zijn er uitgebreide archeologische onderzoeken gestart in dit ver weg gelegen natuurgebied. Veel graven waren nog afgedekt met platen. Ook zijn er veel urnen gevonden. Een deel van deze vondsten is nu in het archeologisch museum van Syracuse te zien.

Wat is er nog ter plekke te zien? Een enkel bijna vergaan Byzantijns fresco in een grot. En in een Byzantijns kerkje kunnen we de plek zien waar het altaar stond. We kunnen de honderden zeer oude kleine rotsgraven zien, althans die waar je bij kunt komen. Ook zijn de fundamenten van een soort paleis te zien waar de mythische koning Hyblos zijn verblijf had, het zogenaamde Anakron, dit op het hoogste punt van de hoogvlakte boven de kloof, waar zich ook de rest van de stad bevond. In feite was de stad aan alle kanten ontoegankelijk. Het gebied is extreem steil door de  erosie van de Anapo en Calcinara, die dus  vlak onder Pantalica vloeien. Alleen aan de zuidwestzijde verbindt een smalle landengte het nederzettingsplateau met de rest van het omliggende gebied, waar dan ook de enige toegangsweg is. Vroeger werd de stad beschermd door een diepe gracht en een verdedigingsmuur.

Het is een overweldigende ervaring. Enerzijds ben je met jezelf bezig, want je loopt over smalle paden en over natte rotsen omhoog en omlaag, je moet door de twee rivieren waden. Je geniet van de natuur zoals je dat doet in de Alpen. In het voorjaar is het hier werkelijk schitterend. Maar tegelijk voel je als je even stil staat en om je heen kijkt hoe je omringd wordt door het verleden. En niet het verleden van gisteren, nee, door een oud verleden. Een verleden dat hier bovendien lang aanwezig was en er nog steeds lijkt te zijn. Je probeert je voor te stellen hoe de mensen hun doden verbrandden vlakbij hun nederzetting en dan met een groep de kloof ingingen om de as in een urn bij te zetten, bij de as van diens voorvaderen. Je vraagt je af hoe ze er soms bij konden komen. Gebruikten ze een soort ladders?

Deze dagen op Sicilië zullen me nog lang bij blijven. De grote rondwandeling door de natuur, vanaf de parkeerplekken aan de weg die afdaalt van het stadje Ferla richting het historische Pantalica, waren voor mij het hoogtepunt. Je moet zo’n 5 tot 6 uur voor deze wandeling uittrekken, want je blijft uiteraard vaak stil staan. Volgens het boekje waarin hij beschreven wordt duurt hij 3,5 uur, bij ons dus niet!

Bijgaande tekening komt uit de uitstekende ANWB-ontdek-reisgids “Sicilië”, waarin ook de wandeling mooi wordt beschreven.

pantalica

Hieronder een impressie van onze wandeling. Ik heb eigen gemaakte muziek erbij gezet, een fragment uit een Te Deum. Virtueel opgenomen in Sibelius

Geplaatst in Geschiedenis, natuur | Tags: , , | 1 reactie

De Etna

Op wikipedia lezen we over de vulkaan Etna op Sicilië:

20180504_125903De Etna is na de Stromboli de actiefste vulkaan van Europa en een van de actiefste van de wereld. Er komen altijd dampen vrij en geregeld zijn er uitbarstingen. Uitbarstingen zijn er geweest in vele jaren en vanaf 2006 waren er elk jaar meerdere uitbarstingen. Zware uitbarstingen van lang geleden waar herinneringen aan zijn, waren in 1381 en 1669 toen de lava de stad Catania bereikte. In 1669 zijn er ongeveer 25.000 mensen omgekomen door de uitbarsting. De grootste uitbarsting van de laatste honderd jaar was die in 2001, die 24 dagen duurde en vele gebouwen en de kabelbaan verwoestte.

De top van de zuidoostkrater is in mei 2007 gestopt met uitbarstingen, maar dat was maar schijn want: rond september 2007 scheurde de flank van deze krater open en ontstond er een nieuwe kratermond. Zo ontstond de “nieuwe zuidoostkrater”. Deze nieuwe krater is de meest actieve krater van dit moment en groeit zeer snel door het grote aantal uitbarstingen. Alleen al in de periode van januari tot en met november 2011 groeide de Etna al zo’n 200 meter, en is daarmee ’s werelds snelst groeiende vulkanische berg.

Wij gingen met de auto tot aan Rifugio Sapienza. Een plek met diverse horeca gelegenheden, souvenir winkeltjes en enorme parkeerplekken. Tot dat punt reden we slingerend omhoog door grote lava bergen, met hier en daar wat begroeiïng. Ook stonden er enkele hotels in deze onherbergzame ruigte. Op een plek zagen we hoe een huis bijna tot aan het dak onder de lava was bedolven. Dat zal waarschijnlijk in 2001 zijn gebeurd, het jaar dat veel wegen en ook de kabelbaan zijn verwoest door een grote uitbarsting.

Vanaf de rifugio kon je met een kabelbaan omhoog tot 2500 meter. Als je er voor betaald had kon je daarna nog verder tot 3000 meter met een jeep. Zo’n jeep reed dan over een lava-weg die niet helemaal vrij was van sneeuw of ijs. Vanaf deze hoogte lag er namelijk erg veel sneeuw. Wij gingen een eind omhoog lopen. Dat viel nog niet mee. Als je het pad probeerde te volgen moest je door de voetstappen van je voorgangers lopen en de sneeuwlaag was daardoor veranderd in een ijslaag. Toch zijn we nog een aardig eindje gestegen. Het was zonnig maar het waaide behoorlijk en de sneeuw zal die dag nauwelijks gesmolten zijn. Achter een grote lava-rots was het heerlijk beschut. Er lag daar geen sneeuw en het lava-gruis was warm geworden door de zon. Hier gingen we lekker zitten en aten onze meegebrachte boterhammetjes op.

We hebben geen rookpluimen gezien. We hebben ook geen zwavel geroken. Maar we hebben ons helemaal laten overweldigen door het landschap en we hebben ons laten imponeren door het gevoel van de nabijheid van het sluimerende natuurgeweld.

Geplaatst in natuur | Tags: , , , | 1 reactie

Noto

Al vele miljoenen jaren schuift de Afrikaanse plaat richting Europa.De platen drijven op het gloeiende magma maar zijn normaal gesproken dik genoeg om de natuur die zich boven op die plaat heeft ontwikkeld niet tot last te zijn. Vergelijk het met een pudding: er heeft zich een velletje gevormd, dat is de plaat. Maar de pudding staat nog op het vuur, van onderen is het nog heet. Sicilië bevindt zich op een plek waar scheuren zitten in die plaat, de plaat is er dunner. En door de verschuiving van die plaat treden er regelmatig aardbevingen op, of gaat de Etna weer lava spuwen.

sicilieZo was er in 1693 een grote aardbeving, waardoor complete steden werden verwoest. Dit gebeurde vooral in het oosten en zuid-oosten van het eiland, dat groter is dan Nederland. De grootste stad die verwoest werd was Noto. Kerken, kathedraal, kloosters: niets stond meer overeind. De mensen besloten de stad opnieuw op te bouwen, maar nu op een andere plek. Tegen een helling aan, ongeveer tien kilometer meer naar het oosten, daar ontstond het nieuwe Noto. Met weer zijn kathedraal, zijn bisschoppelijke paleis, zijn kerken, kloosters en zijn stadhuis.

DSC06826Noto staat er nog steeds. Te wachten op een volgende afstraffing door de natuur? De stad is inmiddels beroemd vanwege zijn architectuur. Toen de stad werd gebouwd besloot men een radicaal plan te volgen, denkend aan de principes van het classicisme. Alles moest symmetrisch, zoals iets eerder Versailles met zijn tuinen in dezelfde geest is aangelegd.

Zoals tegenwoordige nieuwbouwwijken vaak heel saai en weinig levendig zijn, zo kun je dat niet zeggen van deze stad. Er wordt nu al meer dan drie eeuwen weer geleefd. De mensen zijn levensgenieters. Ze genieten van heerlijk gebak bij een van de beroemdste bakkers van Italië. Dat deden wij ook. De ober nam alle tijd en legde bij de diverse gebaksoorten op de kaart uitgebreid uit wat er in zat. En dat deed hij bij iedereen. Na de regen was het weer mooi weer dus dat deerde niemand. Iedereen had geduld en maakte grapjes. Noto plukte de dag, tartte de natuur. Genieten, zolang als het nog kan..

Geplaatst in Geschiedenis, kunst | Tags: , , , | Een reactie plaatsen