De periode 1000-1200 vind ik een van de meest aantrekkelijke periodes als het gaat om “kunst”. Ik zet expres het woord kunst tussen aanhalingstekens, want in die tijd waren de meeste kunstvoorwerpen functioneel, ze hadden een doel. In Nederland zijn er niet zo veel plekken waar je die kunstvoorwerpen nog in hun originele context kunt zien. Het meeste is verdwenen, een deel is in musea terecht gekomen. Ik vermeld nog maar weer eens de OLV-basiliek en de Sint-Servaasbasiliek van Maastricht. Daar is nog vrij veel te zien, helaas het meeste alleen tijdens speciale rondleidingen. De functie van veel kapitelen, vooral in de Servaas, blijft enigszins onduidelijk, maar misschien is dat juist het geheim van de aantrekkingskracht die ze op mij uitoefenen. Net als religieuze muziek uit die tijd. Altijd ingetogen, muziek die vanuit je ziel moet klinken, enigszins geheimzinnig.

Vandaag was ik in museum Catharijneconvent.  De meeste objecten die je daar kunt zien kende ik al, maar in sommige verdiepte ik me nu meer dan bij eerdere bezoeken. Het viel me nu voor het eerst op dat de periode die ik zelf het meest interessant vind hier karig bedeeld is. Ik licht er een voorwerp uit die periode uit: een altaarkandelaar met draken en hagedis-achtige wezens van rond 1200. Hij komt uit “Duitsland”, een erg ruim aangegeven bron. Maar iets dergelijks kende ik nog niet uit de Christelijke traditie. De wezens lijken inderdaad sterk op wezens zoals je ze ook op sommige kapitelen uit die tijd kunt zien: vaak zijn ze ook daar symmetrisch afgebeeld. De twee draken zitten ruggelings en met hun achterhoofden tegen elkaar aan in het midden. Aan de uiteinden, bij de poten van de kandelaar, zie je een soort honden (?) met een bal in hun mond, maar hun rug lijkt meer op die van een hagedis. De bal in de mond is dan waarschijnlijk een opgerolde tong zoals we die kennen van hagedissen. Ze kunnen in één snelle beweging hun tong uitrollen en een prooi verschalken! Hun poten zijn grote leeuwenpoten. Dat laatste is een algemeen gegeven: leeuwenpoten als de onderkant van iets dat moet “staan”.  We zien dat al in de Romeinse tijd.

Hoe algemeen waren dit soort kandelaars in die tijd? Op deze site krijgen we meer informatie. Samengevat lezen we daar:
Altaarkandelaars zijn kandelaars die dienen als verlichting tijdens de Mis of andere liturgische handelingen op het altaar. Aanvankelijk waren het er meestal twee, later kon het aantal oplopen tot wel zeven kandelaars. De eerste kandelaars stammen uit de periode van vlak voor 1100. In die tijd stonden ze ook vaak rondom het altaar. Vanaf de dertiende eeuw werd het verplicht om altaarkandelaars op het altaar te zetten. Ze waren meestal van brons of messing, soms ook van zilver of tin, een enkele keer zelfs van hout.  In de 12^e en 13^e eeuw hadden ze oftewel driezijdige voeten, ronde voeten of er waren voeten met fantastische dierwezens.
In dit geval gaat het dus duidelijk om “voeten met fantastische dierwezens”. Ook de draken in het midden van deze altaarkandelaar in het museum sluiten sterk aan op de symboliek zoals we die op kapitelen uit die tijd kennen. Waar kapitelen met dergelijke angstaanwekkende wezens in Romaanse kerken vooral aan de westkant van een kerk te zien zijn, als waarschuwing voor de mensen die binnenkomen, zijn ze hier afgebeeld op een altaarkandelaar.  Wat doen ze vooraan in de kerk, op het altaar? Op kapitelen rond het altaar zijn eerder bijbelse tafeleren gangbaar. Maar nu zien we dus niet erg vriendelijke beesten. Ik stel me de priester voor die in het Latijn zijn gebeden prevelt, verlicht door een kaarsenkandelaar met deze “enge” wezens. Zou je dit kunnen zien als een soort vermaning? Zo van: ‘Blijf bij de les, want overal zijn er duivels aanwezig, die je met een handige opslurpende beweging kunnen verschalken!’