Die arme koningin Cassiopeia

Dit stukje gaat over een aantal sterrenbeelden die je nu heel goed aan de hemel kunt zien, maar met name gaat het over het sterrenbeeld Cassiopeia. Het beeld is gebaseerd op een Griekse mythe over het leven van de Ethiopische koningin Cassiopeia. Ik las het verhaal en moest onmiddellijk denken aan het verhaal van de boze stiefmoeder van Sneeuwwitje. Sneeuwwitje op haar beurt zou je kunnen vereenzelvigen met Andromeda, de dochter van Cassiopeia. Dit soort verbanden dacht ik misschien terug te kunnen vinden op internet, maar ik heb ze niet gevonden. Ik vroeg me al fantaserende af of ook de zeven dwergen niet een link zouden kunnen hebben met weer een ander sterrenbeeld, het Zevengesternte, dat nu ook al weer aan de avondhemel staat. Enfin. Eerst iets meer over deze koningin Cassiopeia.

Bij Griekenland bevindt zich de Aegeïsche zee. Diep in deze zee woonden de Nereïden. Zij zijn in de Griekse mythologie de dochters van de zeegod Nereus en Doris. Deze zeenimfen worden verondersteld blauwe haren te hebben. Ze vergezellen de zeegod Poseidon en een van deze nymfen was zelfs een van zijn bijvrouwen. Poseidon, de oppergod van de zee moet je niet kwaad maken. Dat deed de koningin van Ethiopië, Cassiopeia wel. Zij was een heel aantrekkelijke en ijdele koningin, die het liefst haar haren kamde op een stoel voor een spiegel. (Daar hebben we de eerste associatie met de boze stiefmoeder!) Op een dag beledigde zij de Nereïden. Zij zei dat haar eigen dochter Andromeda veel mooier was dan dat zij waren. Poseidon die het te weten kwam besloot om Cassiopeia te straffen. Hij stuurde het zeemonster Cetus naar het rijk van koning Cepheus en zijn vrouw Cassiopeia om dit aan te vallen en te vernietigen. De kust was al getroffen en om een eind te maken aan al de vernielingen, vroeg Cepheus het orakel van Delphi om raad. Hij en Cassiopeia moesten hun dochter, de beeldschone maagd Andromeda aan het zeemonster offeren. (Sneeuwwitje wordt naar het bos gestuurd…) Daarom werd ze aan de rotsen vastgeketend, wachtend op haar noodlottige einde. Toen kwam de held Perseus langs. In zijn hand had hij het hoofd van een Gorgoon die hij net had gedood. Hij vroeg aan het mooie meisje wie ze was en hoe ze daar was terechtgekomen. Perseus redde de arme Andromeda door het monster bang te maken: hij liet het hoofd van de Gorgoon aan hem zien. Het monster liet zich angstig ver weg in het water zinken. Maar Poseidon was nog niet klaar met het gezin. Hij besloot vader, Cepheus en moeder Cassiopeia te straffen door ze aan de hemel te plaatsen. Cassiopeia werd gedwongen om de noordelijke hemelpool op haar troon voortdurend te laten draaien, waarbij ze zich de helft van haar tijd eraan moest vastklampen om er niet van af te vallen. Er naast plaatste hij haar man, koning Cepheus.

Zo zien we elke heldere nacht het sterrenbeeld Cassiopeia, welk bestaat uit vijf sterren. Het beeld staat zo dicht bij de poolster dat het circumpolair is. Deze vijf sterren vormen samen de letter W aan de hemel, maar doordat het beeld, net zoals alle andere sterrenbeelden, door de draaiïng van de aarde schijnbaar om de poolster heen draait kan die W ook op zijn kant of op zijn kop staan. (In het laatste geval lijkt de W meer op een M). Je moet altijd naar het NW, N of NO kijken, soms hoog, soms laag aan de hemel. Op dit moment, oktober, staat Cassiopeia in de vroege avond hoog aan de hemel in het NO. De vijf sterren van Cassiopeia zijn allemaal lichaamsdelen van deze koningin. Zo is Alpha Cassiopeiae de borst (Schedar in het Arabisch), Beta is de hand, Gamma de buik, Delta de knie en Epsilon de voet.

Niet voor iedereen is Cassiopeia een ijdele koningin. Voor de Sámi vormt de W van Cassiopeia een elandgewei. De Chukchi van Siberië zien de vijf hoofdsterren als vijf rendierherten. Er zijn bij diverse culturen nog meer associaties, zoals het beeld van een kudde bruinvissen, of van een kameel met twee bulten.

Als je nu de nachtelijke hemel afreist vanuit Cassiopeia, dan kom je in een gebied, iets verder weg, dat je eigenlijk vooral in de herfst en wintermaanden kunt zien. Dichtbij de dierenriem, in de buurt van het sterrenbeeld Stier, staat het Zevengesternte. Zeven kleine stipjes, heel dicht bij elkaar. Dat moeten wel de zeven dwergen zijn bedacht ik me! Sneeuwwitje (alias Andromeda) werd door een ander sterrenbeeld dat er niet zo ver vanaf staat, de jager Orion, weggeleid, diep het bos in. Daar werd ze achtergelaten en ze kwam bij de zeven dwergen terecht. De reddende prins was natuurlijk Perseus! Perseus trouwde met Andromeda, ze zijn als stel naast elkaar vereeuwigd aan de hemel, waarbij we vooral worden herinnerd aan het moment vlak voor de redding.

Hoe komen Cassiopeia en ook Andromeda aan hun mooie haren? Ook dat kun je zien aan de hemel. Cassiopeia is een sterrenbeeld waar de “melkweg” door heen loopt. Op een plek met weinig licht en luchtvervuiling, weinig vocht in de lucht en geen wolken kun je dit prachtig zien. Cassiopeia bevindt zich in die band die van horizon tot horizon over de hemel reikt en waar de hoeveelheid sterren veel groter is dan op andere plekken. Feitelijk kijk je dan naar de kern van ons eigen melkwegstelsel, traditioneel zeggen we vanwege die ijle band: we zien “de melkweg”. Maar deze witte sliert die zo dwars over het sterrenbeeld heen loopt, en nog verder naar beneden, dat zijn natuurlijk de mooie haarlokken van de ijdele koningin! En Andromeda, haar dochter, die was toch ook zo mooi? Natuurlijk! Wat denk je van de Andromedanevel, het wazige pluisje dat je ziet in het sterrenbeeld Andromeda? Dit kostbare pluisje is als een schoonheidsvlekje op het gezicht van de lieftallige prinses! Hoe zie je dat schoonheidspluisje? Door het maken van enkele denkbeeldige lijnen, beginnende vanuit Beta en Alpha Cassiopeia, kun je namelijk deze Andromedanevel vinden, dat is ons meest nabije andere melkwegstelsel. Onder goede omstandigheden is dit stelsel dus waarneembaar als een vaag neveltje, in de oudheid zal het veel beter te zien zijn geweest. Geen kwalijke uitstoten en geen lichtvervuiling om te beginnen… Maar desondanks, ik heb het gisteren ook op de foto gezet, hier onder. Links zie je mijn foto, rechts ter vergelijking hoe het er in mijn programma Stellarium uit ziet. Zie je het schoonheidsvlekje? Heel subtiel, maar het is er!

Als je nu in de nacht weer een keer naar Cassiopeia kijkt, denk dan aan deze mooie ijdele koningin die daar staat te zwoegen om de sterrenhemel te laten draaien. Staat de W op zijn kant? Dan moet ze zich goed vasthouden om niet naar beneden te vallen. Als je elke nacht rond middernacht zou kijken dan zie je haar in de herfst heel hoog aan de hemel staan als een W, in de lente heel laag als een M, in de andere jaargetijden zie je haar op zijn kant. En gedurende elke nacht blijft ze ook nog eens tollen… Ach ach, die arme koningin Cassiopeia…

Nu voor de liefhebbers nog een aantal astronomische gegevens over de vijf hoofdsterren van het sterrenbeeld Cassiopeia

  • Alpha Cassiopeiae, traditioneel Schedar genoemd (van het Arabische Al Sadr, “de borst”), is een viersterrenstelsel. De primaire ster is een oranje-getinte reus van magnitude 2,2 welke staat op 228 lichtjaar van de aarde. Met een helderheid van ongeveer 771 keer die van de zon, is hij inmiddels enorm uitgedijd en afgekoeld nadat hij zijn kernwaterstof gedurende zijn 100 tot 200 miljoen jaar durende levensduur heeft uitgeput. De tweede ster uit het viertallige stelsel is een gele dwerg met magnitude 8,9, die relatief ver van de hoofdster is verwijderd. De andere twee metgezellen (C en D) staan dichterbij en hebben respectievelijk magnitude 13 en 14.
  • Beta Cassiopeiae, of Caph (wat “hand” betekent), is een wit getinte ster van magnitude 2,3 welke staat op 54,7 lichtjaar van de aarde. Hij is ongeveer 1,2 miljard jaar oud en heeft zijn kernwaterstof opgebruikt en is inmiddels begonnen met steeds groter te worden en af te koelen. De ster is ongeveer 1,9 keer zo zwaar als de zon en ongeveer 21,3 keer zo lichtgevend. Caph draait met ongeveer 92% van zijn kritische snelheid en voltooit elke 1,12 dagen een volledige rotatie. Dit geeft de ster een afgeplatte bolvorm met een equatoriale uitstulping die 24% groter is dan de polaire straal.
  • Gamma Cassiopeiae is een veranderlijke ster, met een veranderlijke schijf van materiaal die wordt weggeslingerd door de hoge rotatiesnelheid van de ster. Gamma Cassiopeiae heeft een minimale magnitude van 3,0 en een maximale magnitude van 1,6, maar ligt over het algemeen in de buurt van magnitude 2,2, met onvoorspelbare vervagingen en ophelderingen. Deze ster is 550 lichtjaar van de aarde verwijderd. Hij heeft een omlooptijd van 203,59 dagen en hij heeft een begeleider met een berekende massa die ongeveer gelijk is aan die van onze zon.
  • Delta Cassiopeiae, ook bekend als Ruchbah of Rukbat, wat ‘knie’ betekent, is een mogelijke verduisterende dubbelster van het Algol-type met een maximale helderheid van magnitude 2,7. Er is gemeld dat het verduisteringen van minder dan 0,1 magnitudes vertoont met een periode van 2 jaar en 1 maand., maar dit is nooit bevestigd. De ster is 99,4 lichtjaar van de aarde verwijderd.
  • Epsilon Cassiopeiae heeft een schijnbare magnitude van 3,3. Gelegen op 410 lichtjaar van de aarde is het een hete blauwwitte ster met een oppervlaktetemperatuur van 15.680 K. Hij is 6,5 keer zo massief en 4,2 keer zo breed als de zon, en behoort tot een klasse van sterren die bekend staat als Be-sterren – snel draaiende sterren die een ring of schil van materie afwerpen.

Op de foto die ik gisteren maakte (hier boven) zie je dat alleen de ster Alpha geel is, de rest heeft meer een blauwachtige kleur. Zoals we hierboven bij de beschrijving van de vijf sterren zien is de ster Alpha Cassiopeiae een oranje reus die veel groter is dan al die andere sterren, maar tegelijk ook veel minder heet. Vandaar het verschil in kleur. Waar wij deze vijf sterren als een soort eenheid zien, hebben ze in werkelijkheid niet veel met elkaar te maken. De ster Beta staat op “slechts” 54,7 lichtjaar afstand van onze zon, Delta op 99,4 lichtjaar, Alpha op 228 lichtjaar, Epsilon op 410 lichtjaar en Gamma op maar liefst 550 lichtjaar afstand.

Over Pieter Simons

Docent muziektheorie. Interesses: geschiedenis algemeen, kunstgeschiedenis, lokale geschiedenis, muziek en muziektheorie, filosofie, astronomie, fotografie, natuur, wilde bloemen. En daarnaast allerlei maatschappelijke dingen als onderwijs en opvoeding
Dit bericht werd geplaatst in Astronomie. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.