De Angakok zijn de sjamanen van de Inuït. Zij zijn duizenden jaren geleden met hun volk naar het noorden getrokken. Om dat voor elkaar te krijgen hadden zij door oefening buitengewone gaven ontwikkeld. Ze trokken naar het nieuwe land in de loop van de eeuwen in negen periodes. Hun taal is in weinig te vergelijken met een taal zoals wij die kennen. Niet alleen de woorden en klanken zijn onbekend, ook de onderwerpen. Hun taal en hun mystieke ervaringen staan dicht bij elkaar. Er is bijna niets meer van over, maar door iemand als Knud Rasmussen is er in het verleden veel opgetekend van de rituelen, liederen, tekeningen en verhalen. Hierdoor kun je je ook nu nog een beeld van deze cultuur vormen.

De kunstenaar Lera Auerbach is in deze cultuur gedoken. Zij is pianist, beeldend kunstenaar en vooral ook dirigent en componist. Zij heeft geprobeerd om aan de hand van teksten van de Inuït en haar eigen muziek vooral ook het grote verhaal – de tochten van de sjamanen in het verre verleden – weer voelbaar te maken. Zij begint in het heden (flight 1) en gaat terug naar het verre verleden (flight 9). Behalve deze negen delen zijn er nog een proloog een epiloog en negen intermezzi. Hierdoor ontstaan in totaal 20 delen die vaak enigszins in elkaar overlopen.

We waren bij de derde van de vier uitvoeringen, de uitvoering in Utrecht. Ik was volkomen overdonderd. Het stuk is geschreven voor koor, piano, theremin en allerlei percussie. De theremin wordt als volgt beschreven op wikipedia: Een theremin is een elektronisch muziekinstrument dat bespeeld wordt door de afstand tussen de handen en twee antennes te variëren. De speler raakt het instrument niet aan. De theremin werd in 1919 uitgevonden door Léon Theremin en is daarmee de allereerste analoge synthesizer die in staat was traploos de toonhoogte te veranderen. In 1923 kwam dan de opvolger van de theremin: de aetherophone, een soortgelijk instrument dat lang niet zo populair werd als de theremin. De rechterhand beïnvloedt de toonhoogte en de linkerhand het geluidsvolume. Doordat minimale bewegingen al hoorbaar zijn, klinkt het instrument bijzonder expressief. De klank lijkt op die van een vrouwelijke operastem of een viool (enigszins doffer), maar het meest benadert de theremin het geluid van een zingende zaag. De percussie bestond uit onder meer een xylophoon, een vibrafoon, allerlei slagwerk maar ook bijvoorbeeld een groot ijsblok. Dat ijsblok werd eerst bespeeld als slagwerk maar op een gegeven moment brak het in stukken en vlogen de ijsstukjes alle kanten uit. Een bewust effect. Ook de zangers van het Nederlands Kamerkoor hadden af en toe een aandeel in de percussie met bijvoorbeeld “klak”-geluiden. Het werkte nooit als een toevallig effect maar als een uitgekiend en geïntegreerd onderdeel van het geheel. De zaal was donker waardoor je niets aan het tekstboek had, en dat was ook niet echt nodig. Want je miste de tekst niet, de muziek sprak voor zich zelf en het geheel was daarnaast ook een prachtig kijkspel. De instrumentalisten speelden allemaal bijzonder virtuoos, hun bewegingen leken wel dansant en ook Lera Auerbach was in haar bewegingen een en al muziek, een lust voor het oog. Je hoorde wel de overgangen naar de delen, maar waar het op dat moment over ging leek minder van belang. Ik zat van het begin tot einde op het puntje van mijn stoel en was helemaal in de ban van de muziek. Maar omdat er een opname is gemaakt voor NPOklassiek kon ik het wel opnieuw beluisteren, met ook het tekstboekje erbij. Dit voegde inderdaad wel iets toe, maar zoals gezegd: de muziek in combinatie met het zien van de uitvoering was eigenlijk al voldoende.

Ik heb van de laatste drie onderdelen van het stuk een aparte opname gemaakt aan de hand van het origineel zoals dat klonk op de radio. En ik heb er een beknopte samenvatting van de vertaling van de tekst bijgedaan. Eerst hoor je Flight 9: tocht nr. 9. Dat is eigenlijk de tocht die het verste in het verleden ligt. We ontmoeten in deze tocht geesten, schaduwmensen, een gemene hond die samen met zijn baas Sedna de wereld van de doden bewaakt. Op het einde van deze tocht bereiken we het hiernamaals: Tikeraaq! De aankomst!
Na deze negende tocht komt er een intermezzo: Sedna wordt magisch bezworen. Sedna is hier het equivalent van de grote oceaan.
Het laatste deel, de epiloog, heeft als titel: Arctica-de Kristallen spiegel. Waar tijd en ruimte elkaar ontmoeten, het noorden is in jou, het is jouw tocht. Arctica, moge je eeuwig blijven bestaan. In een prachtig polyfoon weefsel zingen de koorleden deze tekst, het golft en deint en de piano en de percussie vullen de zangers aan. In de laatste drie minuten hoor je vrijwel uitsluitend nog de piano, de theremin en de percussie. Het geheel komt dan uiteindelijk prachtig tot stilstand.

Lera Auerbach is een fenomeen. Ik kende haar niet, nu dus wel. Zij hoort nu met Goebaidoelina, over wie ik eerder uitgebreid sprak, voor mij bij de meest interessante en de beste hedendaagse componisten die ik ken.

Het hele stuk duurt ongeveer een uur en je kunt het hier terug beluisteren (vanaf 0.07:15)

https://www.nporadio4.nl/uitzendingen/avondconcert/10c83f3b-9dcb-4692-8c62-6f5396a2f534/2023-10-24-avondconcert-lera-auerbachs-flights-of-the-angakok