Barbara

Zaterdag was ik met mijn vrouw in Middelburg. Wat een heerlijke stad om door heen te slenteren. Vooral ook om historie te voelen, te zien.

gasthuiskerk middelburgWe liepen langs de christelijk gereformeerde kerk in het centrum en op een bijbehorend bordje stond dat hier vóór de reformatie een Gasthuis met kapel gestaan had. Het gasthuis was inmiddels verdwenen maar de kapel, nu dus christelijk gereformeerde kerk, staat er nog. Gasthuis en kapel waren gewijd aan de H. Barbara en een beeldje uit de tijd van de bouw van de kapel stond nog in een nis. Er bij stond als jaartal 1492.

barbara middelburg 1492-kleinZou dat beeldje ook uit 1492 komen? In dat geval: het beeldje heeft dan de beeldenstorm overleefd. Bij nazoeken is dat niet onmogelijk. In 1566, toen de beeldenstorm in Vlaanderen begon, sloeg die al snel over naar Walcheren. Middelburg en nog een aantal plaatsen bleef dit lot bespaard. Maar: een vriend van me  zag het meteen, nee dus!  De stijl klopte niet. En toen ook ik zelf wat beter keek, wat heeft ze in haar hand? Barbara heeft meestal een toren in haar hand, maar dit is denk ik de zalfpot van Maria Magdalena. Wat doet Maria Magdalena in een nis van de Barbarakapel?

Nu iets over het gebouw. Tot 1866 bleef het Barbaragasthuis als ziekenhuis van Middelburg bestaan, toen kwam er nieuwbouw. De bijbehorende Barbarakapel heeft in de loop van de tijd verschillende functies gehad, o.a. hervormde kerk vanaf 1589, even weer katholiek in 1789, vanaf 1845 gereformeerd.

Ik probeer me een beeld van de geschiedenis te vormen en in dit geval van de tijd dat de kapel gebouwd is. Columbus had net Amerika ontdekt. Hij reisde terug naar Spanje en moest helemaal omvaren richting Barcelona omdat in het zuiden van Spanje toen nog de arabieren het voor het zeggen hadden. Behalve Zuid-Spanje was het grootste deel van Europa katholiek, ja Rooms-Katholiek. Beeldjes van Barbara werden overal gemaakt. Beeldhouwers werkten vaak vanuit eerdere voorbeelden, net als schilders. De ateliers van Brussel en Antwerpen waren beroemd en daar kon je zien hoe het moest. Barbara, vroeg-Christelijke heilige, wordt meestal weergegeven met een toren. Haar vader sloot haar op in een toren omdat ze haar Christelijke geloof niet wilde afzweren.

barbara 3maalIk heb het beeldje van Middelburg naast echte Barbara-beeldjes uit de tijd van de bouw van de kapel gezet. Links zie je het hoofd van “de Barbara uit Middelburg”, in het midden die van de Onze Lieve Vrouwe Basiliek van Maastricht en rechts een fragment van een Barbarabeeld dat te zien is in het Catharijneconvent van Utrecht. Dit laatste beeld komt uit Mechelen. Het beeld uit Maastricht komt van een anonieme maker uit waarschijnlijk Maastricht of omgeving, van het beeldje uit Middelburg weet ik noch de tijd noch de plaats waar het gemaakt is.  De “Barbara uit Maastricht” draagt een kroon en houdt een ronde toren vast met een spitse top. De “Barbara uit Mechelen” heeft een wat meer ovaal gezicht, de toren is hoekig met een meer stompe spits en haar hoofddeksel lijkt op een soort pet. De “Barbara uit Middelburg” heeft een hoofddeksel zoals denk ik gebruikelijk was in de gegoede kringen in die tijd.
Hoe is hun blik? De “Barbara uit Middelburg” kijkt een beetje wezenloos, weinig uitgesproken. Maar afgezien dat het om een Maria Magdalena gaat is alles van het Middelburgse beeldje een beetje nep. De Maastrichtse Barbara kijkt hovaardig, standvastig maar ook enigszins triest, de “Barbara uit Mechelen” vind ik vooral een zielige blik hebben. In haar zie je vooral “de eenzaamheid van de toren”. Persoonlijk vind ik die uit Maastricht het meest geslaagd: Barbara heeft minachting voor haar vader, is standvastig, maar tegelijk eenzaam. Vooral die standvastigheid is iets wat de gelovigen als voorbeeld dienden te nemen.

Terug naar de tijd van de bouw van de kapel. In 1492 was er al een zekere crisis in de kerk, er waren zeer veel praktijken die in strijd waren met de christelijke wetten, zoals echtbreuk, overspel en allerlei andere vormen van wetteloosheid. Het werd daarna alleen nog maar erger, niet voor niets zien we hoe Luther en Erasmus hier over schrijven en praten in het begin van de 16e eeuw. Maar er waren ook kloosters die, onder invloed van de broeders van het Gemene leven van Deventer (Geert Groote), eenvoud en christelijke deugden opnieuw uitdroegen. In rijke steden gaven gilden en broederschappen veel geld uit aan het versieren van hun kerken en ziekenhuizen met altaren, beelden,  schilderijen en meer. Ook waren er rijke kapittels en kloosters. Zij waren meestal de opdrachtgevers.

In de Katholieke kerk is Barbara een van de Veertien Noodhelpers. Daarnaast is zij patrones van mijnwerkers en bergbouwers (ze werd als door een wonder door een berg opgenomen om aan de vervolging van haar vader te onstnappen), architecten (de toren), ijzerbewerkers (ze stierf door het zwaard) en hoedenmakers (hoed is hier het symbool van bescherming, ze neemt je “onder haar hoede”). Ze wordt ook aangeroepen bij brand (ze overleefde nl. de brandstapel.)

Zo wist je dat wanneer je als zieke werd opgenomen in Middelburg in het Barbara Gasthuis, dat je niet alleen verpleegd werd, maar dat ook de Heilige Barbara voor je zorgde.

We slenterden langzaam verder. Er is nog veel meer te zien in Middelburg…

Over Pieter Simons

Docent muziektheorie, componist. Interesses: geschiedenis algemeen, kunstgeschiedenis, lokale geschiedenis, muziek en muziektheorie, filosofie, astronomie, fotografie, natuur, wilde bloemen
Dit bericht werd geplaatst in Geschiedenis, kunst en getagged met , , , . Maak dit favoriet permalink.

3 reacties op Barbara

  1. Dag Pieter, Het was weer een genoegen om je tekst te lezen. Er is echter één ding dat ik heel moeilijk kan geloven: Die Barbara uit Middelburg kan in mijn ogen heel moeilijk uit de XVe eeuw zijn. Als ik niet beter wist zou ik zelfs zeggen dat het uit de 50er jaren (XXe eeuw) stamt. Vooral de ogen, de te grote handen en de parallelle plooien in rok en mantel doen me hinderlijk veel aan de madonnaatjes uit de tijd van Mgr. Lemmens denken (en de tijd valk daarna). Het hoofd lijkt me te groot, in de laat gotiek zijn vrouwenhoofden eerder te klein. En de heupen, vooral vergeleken met de relatief brede schouders, zijn hier wat te smal. De vrouwen die ik van het Middelburgse stadhuis ken zijn weelderiger, vrouwelijker en eleganter. Maar ik weet dat jij je in dit soort info niet gauw vergissen zult. Ik sta dus versteld van dit beeld met het jaartal 1492!
    Groet,
    Hans

    Like

    • Ik vermoed dat je gelijk hebt. De stijl is absoluut niet overtuigend. Ik denk als het om een waardevol historisch beeld zou gaan zou er ook meer informatie over te vinden zijn, alhoewel…, ook daar kun je je in vergissen. Veel moois wordt nauwelijks gezien.

      Like

    • Verder in bronnen gedoken. Het beeld is inderdaad niet uit 1492 en daarmee komt jouw visie zeer dichtbij Hans. Er wordt namelijk bij een onderzoek in 1907 gezegd dat er “vroeger in de nis beelden gestaan moeten hebben, deze zijn in 1568 (ook weer zo’n intrigerend jaartal..) hersteld.” Dat betekent dus dat die beelden in ieder geval in 1907 verdwenen waren en dat het huidige beeld (waarover door mijn bron, zie hier onder, niet wordt gesproken) vrijwel zeker niet het originele is. De deur van de kerk is uit 1521 en op de sluitband bevindt zich een Mariabeeld (Maria met kind) dat echter zodanig verweerd is dat het nauwelijks nog herkenbaar is. Dat zou natuurlijk erg leuk geweest zijn om dat te bestuderen en te vergelijken. Waarom een Maria-beeld? Het blijkt dat het gasthuis door de broederschappen van Onze lieve vrouw en die van Barbara werd gesteund. Een eerdere kapel, die aanvankelijk bleef bestaan naast de nieuwe kapel, was de OLV kapel. In archiefstukken wordt de nieuwe kapel achtereenvolgens met verschillende namen aangeduid: gedurende de bouw en ook in enige latere rekeningen noemt men haar ‘Gods ackere’ of ‘capellekin’; direct na de voltooiing St. Barbara. Later zal het hele gasthuis die naam overnemen, alhoewel ook de naam OLV nog herhaaldelijk wordt genoemd. Het Mariabeeld op de deur uit 1521 is dus totaal niet vreemd. Hoe lang staat het huidige beeld in de nis er al? Nog niet in 1907 in ieder geval toen de heer C. de Waard in opdracht van de stichting Godshuizen uitgebreid de archieven in dook en over zijn bevindingen een stuk schreef (http://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&mizig=210&miadt=239&miaet=1&micode=24.1&minr=1071544&miview=inv2). Maria Magdalena is natuurlijk onzin. Ze hebben er maar wat neergezet…

      Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s