Eenvoud in Muziek (I)

Heb je wel eens geluisterd naar de klacht van Iros? Schrijvers van liedjes met een verhaal of musicalcomponisten zouden dat allemaal eens moeten doen. Rond 1600 ontstaat de opera en alle liedjes van nu met een verhaal er omheen zijn feitelijk schatplichtig aan de verworvenheden uit die tijd. De grootste meester in die begintijd was Claudio Monteverdi. Hij was iemand die werkelijk kon spelen met het materiaal. (Ook overigens bij zijn geestelijke werken zoals bij de beroemde Mariavespers of bij zijn polyfone wereldlijke zangstukken zoals de eerste 4 boeken met madrigalen). Bij alles stond bij hem de verstaanbaarheid, doorzichtigheid maar vooral ook de werking van de tekst centraal.

In 1640 schreef hij in Venetië zijn twee na laatste opera, Il Ritorno di Ulysse in patria. Odysseus keert na vele omzwervingen terug naar zijn vaderland, het eiland Ithaka. Hij treft daar een aantal vrijers aan rond zijn vrouw, die allen azen op zijn bezit door met deze Penelope te willen trouwen. Iros, een knecht, wordt door deze vrijers volgestouwd met eten om hem te laten spioneren. Uiteindelijk schiet Odysseus deze vrijers allemaal dood en de overgebleven Iros klaagt dat hij nu niet meer verwend wordt. Met deze klacht van Iros start de derde acte. Monteverdi geeft voortdurend blijk dat hij niet alleen dramatisch een meester is, maar ook een groot gevoel voor humor heeft. Indirect neemt hij zich zelf in de maling. Zijn klacht van Arianne, uit een eerdere opera, is in die tijd buitengewoon succesvol. Overal staat het muziekstuk op het klavier en wordt met veel passie gezongen. De tekst daar is globaal gesproken: ‘laat mij toch sterven, wat heeft het nog voor zin…’ De klacht van Iros heeft hetzelfde thema maar alles is nu vol zelfspot. (De toeschouwers zouden moeten denken: ‘zielig, dat je niet meer vetgemest wordt, we hebben met je te doen…’, maar feitelijk denkt iedereen: ‘eigen schuld dikke bult’…) Hieronder een klein fragment.
Klacht van Iros. “Il ritorno di Ulysse”, opera van Claudio Monteverdi.

monteverdi-iros

Bovenstaand fragment is illustratief hoe Monteverdi om gaat met recitatieven in de opera. De kracht van de werking is gelegen in twee aspecten: de ritmiek van de zangstem, en de kracht van de akkoorden. De ritmiek is zo dat, vaak zelfs met schijnbare maatwisselingen, het natuurlijke ritme van de spreektaal wordt gevolgd, maar de expressieve mogelijkheden binnen een zin worden uitvergroot. “O herinnering aan de droevige dingen die ik zag”. Melodisch gebeurt er niets, is het vergelijkbaar met bijv. een Gregoriaans litaniegezang. Ritmisch wordt er even stilgestaan bij de lettergrepen “bran”, “ro” en “vis”. Maar het dramatische “dolorosa” krijgt de mogelijkheid om alle expressielaatjes daarbij open te trekken. Harmonisch zien we beweging: het begint met een mineur akkoord, de rimenbranza (herinnering)  is droevig. Dolorosa: de zanger blijft dezelfde toon (E) zingen maar nu is dat een dissonant, en een stevige ook nog:  een Majeur 7 in een bewegend doorgangsakkoord. Op de lange toon van dat dissonante akkoord kan de zanger stevig uithalen en er dramatiek in leggen. Het woordje vista, enigszins neutraal, wordt soms met een majeur, soms met een mineur akkoord begeleid, afhankelijk van de interpretatie. (Hier E-groot). De timing van de begeleiding is in principe vrij. De instrumentalist zit niet te tellen, maar te luisteren naar de tekst en bij de belangrijke woorden gaat hij mee door daar een akkoord neer te zetten. Deze principes zijn super eenvoudig: schrijf een makkelijke melodie, volg ritmisch de spreektaal, maar zorg dat je expressieve momenten in de tekst uitvergroot. Harmonisch zien we slechts een beperkt aantal, maar wel effectieve akkoorden die steeds op het juiste moment neergezet worden.

Hier de hele klacht in een uitvoering van Les Arts Florissants o.l.v. William Christie met Robert Burt als Iros

Over Pieter Simons

Docent muziektheorie, componist. Interesses: geschiedenis algemeen, kunstgeschiedenis, lokale geschiedenis, muziek en muziektheorie, filosofie, astronomie, fotografie, natuur, wilde bloemen
Dit bericht werd geplaatst in muziek en getagged met , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s