Van Middeleeuwen naar Renaissance

Ravenna, Venetië, Padua, Ferrara en Vicenza.

Waarom is NO Italië zo interessant als het gaat om de ontwikkeling van de Westerse kunst? Dat komt doordat dit gebied van oudsher op het Oosten was gericht. Heel veel invloeden uit het oosten zijn al vanaf de Romeinse tijd daar terecht gekomen. Deze invloeden bleven zeer sterk aanwezig tot zeker het jaar 1200. Maar ook zijn bepaalde archetypen van de Christelijke kunst daar ontstaan of hebben zich vanaf daar verbreid. Deze hebben tot 1600 en vaak nog later doorgewerkt. Belangrijke steden in die ontwikkeling waren  Ravenna en iets later Venetië. De renaissance steden Ferrara, Padua en Vicenza liggen in hun nabijheid en geven een mooi beeld van de hofcultuur in een stadsstaat en de ontwikkelingen van Renaissance richting Barok. Om alles te kunnen begrijpen is kennis van de Romeinse kunst, maar vooral ook de mythologie, de bijbel, de Katholieke eredienst, de ontwikkeling van de pelgrimage, van kloosterorden en kapittels en het leven van enkele heiligen belangrijk. Samen met twee collega’s heb ik dit jaar les gegeven aan een aantal studenten die zich vertrouwd wilden maken met deze materie. Dat is niet eenvoudig. Het kan dus hooguit een aanzet zijn. Zelf heb ik o.a. de vroeg-renaissance-componist Ciconia (o.a. werkzaam in Padua)  en Monteverdi (werkzaam in vooral Mantua en Venetie) behandeld. Ik denk dat er in de loop van het studiejaar langzaam een kader is gaan ontstaan. Maar vooral door de excursie die we onlangs organiseerden naar NO Italië is alles nog meer op zijn plek gaan vallen.

Komend jaar beginnen we met het thema “retorica” in de periode 1600-1789. Bij de Romeinen was het vak Retorica al belangrijk, er ontstaat een hernieuwde belangstelling door vooral Petrarca in de 14e eeuw, maar er komt een nieuwe dimensie vanaf ongeveer 1600 als de Rooms-katholieke kerk een retorisch antwoord zoekt op de hervormingen van Luther en Calvijn en als Lodewijk XIV een kleine honderd jaar later het woord retorica een nog ruimere betekenis weet te geven. De Franse kunst domineert weldra de rest van Europa. Frankrijk wordt het nieuwe voorbeeld. Maar dat komt nog!

Ik wil hier graag een heel korte samenvatting geven van de dingen die we tijdens de excursie hebben gezien.

Ravenna werd rond het jaar 0 de voornaamste havenstad van de Romeinen aan de Adriatische zee. Er werd een enorme haven aangelegd waar ongeveer 250 oorlogsschepen konden aanmeren. Vanaf de Adriatische zee beheersten de Romeinen Griekenland, het Midden-Oosten en Egypte. Ook wist het Christendom zich er al snel te nestelen. Bisschop Appolinaris, heilig verklaard, kerstende de hele omgeving.

Classe, het voorstadje van Ravenna waar de haven was, heeft nog een vroeg-Christelijke kerk gewijd aan Apollinaris: San Appolinare in Classe. Voor de kerk staat het standbeeld van keizer Augustus die het stadje en de haven stichtte.

augustus

Toen het West-Romeinse rijk in elkaar begon te storten door invallen van barbaren trokken de keizers zich terug, eerst in Milaan, daarna in Ravenna. Korte tijd was deze stad hoofdstad. Toen het West-Romeinse rijk definitief ten onder was gegaan werd Ravenna een soort dependance van Byzantium, de hoofdstad van het Oost-Romeinse rijk. Ravenna bleef tot rond 700 byzantijns. Daarna richtte het zich op het westen. Talloze sporen van dit alles zijn er te vinden. De paleizen uit die tijd zijn helaas tot ruïne verworden, met name omdat rond 800 de paus toestemming gaf aan Karel de Grote om het marmer en de mozaïeken van deze paleizen te gebruiken voor zijn eigen hofhouding in Aken. Daarvan is nog een restant bewaard: de paltskapel van Aken is gebouwd als imitatie van de zesde eeuwse San Vitale uit Ravenna en bevat marmer en mozaïeken uit Ravennese paleizen.

sanvitalesanvitale2

Hierboven de San Vitale met een deel van het interieur, voorbeeld voor de paltskapel in Aken

In de nog bewaard gebleven kerken, doopkapellen en grafkerken in Ravenna van 400 tot 600 zien we zo een ontwikkeling van nog sterk Romeinse, dan Arianistische (een ketterse beweging) tot Byzantijnse invloeden. Christelijke voorbeelden die toen ontstonden zijn bijv. de goede herder en de doop van Christus door Johannes de Doper. Nergens in de hele wereld is zoveel goed bewaard gebleven vroeg-Christelijke kunst te zien als in Ravenna.

goede-herder

johannesdedoperToen de haven van Ravenna begon te verzanden en steeds verder van de  zee af kwam te liggen raakte het zijn belangrijkste functie kwijt: poort naar het oosten. Dat werd vanaf toen Venetië. Een zelfstandige stadstaat met een republikeinse staatsvorm. De doge, een soort president, werd gekozen door een groep notabelen. De stad werd zeer rijk door de handel en veroverde een groot deel van de gebieden rond de Middellandse zee ten Oosten van Venetië. Door zijn grote macht en agressieve houding was de stadstaat vaak in conflict met concurrent Genua aan de west-kant van Italië, maar ook met de pauselijke staat of met het hertogdom Milaan. Door zijn enorme rijkdom trok het talloze kunstenaars aan. Niet de minsten. Denk aan Bellini, Titiaan, Tintoretto of de muzikale geweldenaren Monteverdi en later Vivaldi. Het graf van deze componisten kun je in enkele kerken in de binnenstad zien, zoals het graf van Monteverdi in de Frari kerk (Een enorme gotische kerk van het franciscaner klooster, met de meest weelderige fresco’s versierd door allerlei beroemde kunstenaars.)

monteverdi-graf

Wil je meer Venetiaanse kunst uit die tijd zien, niet in de talloze kerken? Ga dan naar de Galleria d’Academia. Daar hangt o.a. het beroemde doek van Veronese, gastmaal bij Levi.

veroneseToen er alternatieve routes kwamen naar het oosten en ook naar Amerika, de tijd van Columbus, en later de tijd van de VOC, toen begon de invloed van Venetië te tanen. Maar het blijft zelfs nu nog een stad met een enorme aantrekkingskracht, doordat het op allemaal eilandjes, verbonden met bruggetjes, is gebouwd. En door zijn talloze steegjes. Het is een soort Amsterdam van het zuiden, zowel door zijn koopmansachtergrond als door zijn kanalen en grachten.

Wie wordt wel gezien als de eerste renaissancekunstenaar? Vaak wordt dan Giotto genoemd. Waar kun je nu nog het best bewaard gebleven werk van Giotto vinden? In Padua. Daar hebben we drie dagen in een hotel geslapen en ook de Scrovegnikapel bezocht, helemaal beschilderd door Giotto.

giotto

Een van de eerste renaissancecomponisten was Marchettus van Padua. Hij heeft de muziek gecomponeerd die gezongen werd bij de inwijding van deze kapel. We zijn er geweest. In de grote Franciscanerkerk waar Antonius van Padua ligt begraven en zijn tong als relikwie is te zien zagen we ook prachtige renaissancekunst, helemaal in de originele context. Tegelijk kregen we een beeld van het fenomeen pelgrimage, dat nog steeds levend is in die kerk.

Grote kunstenaars tijdens de hoogrenaissance waren Michelangelo, Rafael, Leonardo da Vinci. In diezelfde tijd waren de grootste componisten Josquin des Prez en Heinrich Isaac. Dit soort kunstenaars vonden werk in de stadstaten. Een van de meest verfijnde hofculturen vond je in Ferrara. Waar ook Josquin heeft gewerkt. We zagen een voorbeeld van de inrichting van een pronkpaleisje van de graaf d’Este, het palazzo Schifanoia. Een zaal met allemaal fresco’s, die bol stonden van de symboliek en waarmee de graaf zijn hoge gasten wilde imponeren, en zijn verfijnde smaak wilde laten zien.

schifanoia

Jammer genoeg was Castello d’Este, de voormalige woonplaats van deze graaf midden in de stad, al niet meer open toen we arriveerden. Het kasteel is tegenwoordig ingericht als een mooi museum waar een goed beeld gevormd kan worden van het leven aan het hof en ook nog veel originele kunst is te zien.

Vicenza ligt vlak bij Padua en is interessant omdat er eind zestiende eeuw een groep kunstenaars bezig was met na te denken over de ideale kunst. Een van deze kunstenaars was Palladio. Zijn ideeën over architectuur werden zeker honderd jaar lang door velen nagevolgd. In Vicenza kun je diverse gebouwen van hem zien. Het meest indrukwekkende is het Teatro Olimpico. Het decor uit die tijd (1585) is nog steeds aanwezig. Zeer indrukwekkend. Het geeft een unieke inkijk in deze boeiende wereld en was een mooi onderdeel om de excursie mee te eindigen.

theater

De studenten hebben allemaal een presentatie gehouden. Als een volleerde gids vertelden ze over de achtergronden van een gebouw of over het interieur. Zo hebben we genoten van een week met Vroeg-Christelijke tot laat-Renaissancistische kunst. De Romeinen waren in vrijwel deze gehele periode het grote voorbeeld . Maar ook de Byzantijnse kunst drukte er zijn stempel op. En het geheel was doorvlochten met de in Italië nog zeer levende en levendige Christelijke cultuur. Een studiejaar en een excursieweek om met veel plezier aan terug te denken!

 

Over Pieter Simons

Docent muziektheorie, componist. Interesses: geschiedenis algemeen, kunstgeschiedenis, lokale geschiedenis, muziek en muziektheorie, filosofie, astronomie, fotografie, natuur, wilde bloemen
Dit bericht werd geplaatst in Geschiedenis, kunst, pedagogiek en onderwijs en getagged met , , , , , , , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

3 reacties op Van Middeleeuwen naar Renaissance

  1. (Henny). Enkele jaren terug waren wij de buren van het kasteel van Ferrara! Ons hotel lag er pal naast. Elke avond liepen we er even heen. En op een ochtend heel vroeg zijn we met een klein groepje nog vóór het ontbijt helemaal rondom Ferrara gelopen. We zagen de zon boven de stadsmuren opkomen. Onvergetelijk….

    Like

  2. Pingback: De tijd van Giotto en Marchettus van Padua (1300-1340) | Pieter Simons column

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s