Het Pièce Héroïque van César Franck

Zie ook mijn blog over César Franck waarin onder meer een mooie documentaire van Tijmen Wehlburg over zijn leven is te zien . Of het artikel over de muziek van Franck.

Van 19 juli 1870 tot 10 mei 1871 was er oorlog in Europa: de Frans-Duitse oorlog. Er waren meerdere aanleidingen en strategische overwegingen die de oorzaak van deze oorlog vormden, maar de gevolgen waren zeer groot. Het huidige Duitsland werd bij deze oorlog geboren, doordat de verschillende Duitse volken zich uiteindelijk verenigden. Frankrijk, dat op dat moment nog monarchie was onder Napoleon 3, werd na deze oorlog de republiek die het nog steeds is. In die jaren waren veel mensen onder de wapenen, er werden diverse veldslagen geleverd waarbij bijna steeds de Fransen het onderspit dielven. Parijs werd ingenomen en door Duitsland bezet. Het land werd bij de vredesonderhandeling opgezadeld met een grote financiële aderlating, ook moest het Elzas Lotharingen aan Duitsland afstaan. Na afloop was er een groot nationalistisch gevoel en een afkeer van alles wat Duits was in Frankrijk. Ook de kunst moest meer “Gallisch” worden. Veel kunstenaars schaarden zich achter de nieuwe beweging, onder wie ook César Franck.

Zeven jaar later was er een wereldtentoonstelling in Parijs. Frankrijk wilde toen,  in 1878 iets van dat nieuwe élan aan de wereld tonen. Het tegenwoordige Champs de Mars werd helemaal volgebouwd met tentoonstellingsgebouwen. Je kon er bijvoorbeeld in een apart dorp, “village nègre”,  negers bekijken, er werden 400 inheemsen “tentoongesteld”. De “Galerij der Machines” was een industriële tentoonstelling van onder andere uitvindingen zoals de telefoon van Bell of de fonograaf van Edison. Ook werd er een groot paleis gebouwd, het Palais du Trocadéro.

Het gebouw staat er niet meer, nu staat daar het Palais de Chaillot. In dit tentoonstellingsgebouw stond een nieuw, kolossaal Cavaillé-Coll-orgel, dat door César Franck werd ingewijd met drie speciaal voor die gelegenheid gecomponeerde stukken, waaronder het Pièce Héroïque. Het orgel is trouwens in 1939 gerenoveerd en uiteindelijk in 1977 verplaatst naar het auditorium Maurice Ravel in Lyon waar je permanent uitzicht hebt op het pijpwerk. Er worden nog regelmatig concerten op het instrument gegeven, onder meer is er jaarlijks een orgelmarathon die drie uur duurt en door France 3 wordt uitgezonden. Het instrument heeft 82 registers en telt 6500 pijpen, De laatste algehele restauratie, gedaan door Michel Gaillard, was in 2013 .

Auditorium Maurice Ravel in Lyon

Wat had Franck in gedachten bij dit Pièce Héroïque? Hier ga ik het zo meteen over hebben, maar eerst maak ik een muzikale analyse. Als je die wil overslaan, ga dan verder bij het niet-cursieve deel.

Het stuk heeft een soort rondo-vorm, waarbij je het rondo-thema A  hebt van 33 maten met als hoofdmotieven a en b. Hierna komt een B deel van 79 maten met een motief c dat heel verwant is met zowel a als b, maar: dit deel is spannender. Je zou het als een soort doorwerking kunnen beschouwen. Daarna keert A met nu alleen het a motief terug (16 maten). Het echte middendeel is C, met twee nieuwe motieven d en e die meer afwijken. d valt gelijk op: in de bas klinkt een soort signaal-motief dat in een tweekwartsmaat lijkt te staan. Het e-motief is ook heel anders. Waar de meeste motieven tot dan toe vooral het basisidee “kort-lang” (kwart-halve) in zich hebben, wordt het nu juist andersom: de meeste motieven in C zijn gebaseerd op “lang-kort” (halve-kwart).
(Kijk maar eens naar deze maten: Maat 1-18 zou je ritmisch kunnen reduceren tot de figuur kwart-halve in elke maat. Dit blijft het kernidee van zowel A, B als A. Ga je nu naar de eerste maten van C, bijv. de maten 80, 82, 85 en 86, dan zien we dat deze opeens zijn te reduceren tot het omgekeerde: halve-kwart.)
Intussen hoor je nadat e begonnen is het al vermelde signaal-motief d regelmatig terugkeren. Het C deel is qua karakter tot bijna aan het einde toe veel lieflijker, de toonsoort is afwisselend majeur en mineur. Ook de registratie is meer ingetogen. Dit deel duurt 59 maten. Tegen het einde van C voel je, als bij een doorwerking, een aankondiging van een soort reprise komen tijdens een langdurig crescendo. Vlak daarna hoor je elementen van motief a, en ja hoor: daar komt A weer (het a-motief nu in het pedaal), inderdaad een soort reprise, maar op een hoger niveau. Ook het b motief zit er dit keer weer bij. Het A-deel duurt nu 36 maten en de lengte komt daardoor aardig in de buurt van het eerste A-deel. Tot slot is er nog een coda van 26 maten, waarin vooral de hoofdmotieven e en d van het middendeel C zitten. Dat Coda werkt als een soort magistraal eindkoraal.

Geen enkel deel is hetzelfde. Het b motief is een soort omkering van het a motief. Er is een zich steeds maar ontwikkelend, nooit stilstaand, maar toch afgerond vormprincipe. Alles lijkt sterk in elkaar te grijpen. Het ritmische motief in het pedaal (d) waar het middendeel mee begint komt helemaal aan het einde van de coda terug en maakt er een perfecte afsluiter van. Hieronder het motivisch materiaal van het hele stuk.

Behalve de vorm is de harmonische structuur interessant. Grofweg zijn de toonsoorten die de basis van het stuk vormen Bm, F#m en B. Maar Franck zei tegen zijn studenten: alsmaar moduleren, moduleren, moduleren. Ik laat een klein stukje zien waarbij zijn techniek van moduleren heel karakteristiek is uitgewerkt.. In dit fragment zijn we in maat 30 aangeland in de paralleltoonsoort D en daarna wordt er weer terug gemoduleerd naar de hoofdtoonsoort. Daar is eigenlijk bijna niets voor nodig, de toonsoorten liggen dicht bij elkaar. Maar Franck doet het op zijn typische “Franck-manier”: met reële sequensen, enharmoniek en veel chromatiek.

De eerste akkoorden van 30, 31 en 32 staan telkens een toon hoger: D, Eb en E. Maat 31 is zelfs in zijn geheel een reële sequens van 30, alle akkoorden zijn een halve toon opgeschoven. Ook zien we enharmoniek: de laatste akkoorden van maat 30 en 31 zijn verminderde septiemakkoorden, maar door enharmonische veranderingen lossen zij anders op dan verwacht. (E#dim7 wil eigenlijk naar F#, maar door het te beschouwen als Ddim7 kan het ook oplossen naar Eb zoals hier ook gebeurt.) Hetzelfde zien we een maat later: F#dim7 kan naar G, maar als D#dim7 ook naar E. Heel kenmerkend zijn ook de wringende dissonanten op de tweede tel van maat 30 en 31. Terwijl de hoge D in maat 30 blijft liggen klinkt daaronder op de tweede tel een C# akkoord. Een maat later hetzelfde: De hoge toon Eb botst met een D akkoord op de tweede tel. De hele toplijn van lange noten is drie maten lang chromatisch: D-Eb-E-E#-F#. Toch is er uiteindelijk een duidelijke toonsoort, in maat 32 klinkt de cadens IV-tussendominant-V-I. Waarbij IV een majeur akkoord is in plaats van een mineur akkoord (een zogenaamd dur-moll, dm, akkoord). De tussendominant in die maat is een verminderd septiemakkoord dat oplost naar de vijfde trap F#. Ik stel me zo voor dat Franck dit ook door zijn leerlingen liet analyseren en er commentaar bij leverde, wellicht opdrachten gaf om iets dergelijks te componeren.

Hoe werkt dit stuk? Het is dus geschreven voor de wereldtentoonstelling en voor de inwijding van een groot concertorgel. Met de naam Héroïque zou het niet alleen maar om het heroïsche orgel of het heroïsche Frankrijk kunnen gaan, maar misschien gaat het ook wel over de voorbije heroïsche oorlog. Die was voor Frankrijk behoorlijk rampzalig. Ook van de studenten van Franck die als soldaat mee hebben gevochten zijn er een aantal niet terug gekeerd. Er was dus ook droefenis. En juist die droefenis hoor ik heel sterk in het rondothema, zowel bij de motieven a als b. Het wemelt van de “Seufzer”, zogenaamde zuchten, dalende chromatische secundes die altijd al smartelijk aandoen, maar hier nog meer omdat het ook nog eens om harmonische vertragingen gaat: dissonanten die even later oplossen.


In de bas klinkt de melodie: B-C#-D-C#. Het laatste interval, D-C#, dat is een seufzer.

De D in de bas is op de tweede tel nog consonant, op de derde tel, als het akkoord er boven verandert, botst hij als dissonant tegen E-A# en lost vervolgens op de lichte tel op naar de C#, die de kwint van het F#7 akkoord is.

Deze seufzer horen we nog talloze keren daarna, waardoor het stuk vooral klaaglijk aandoet, ondanks het vrij snelle tempo. Een mineur-toonsoort is ook niet gelijk een toonsoort van een overwinnaar, zoals we wel kunnen horen als Beethoven in Wellingtons Sieg de overwinning op Napoleon in muziek omzet. Nee. Het is een heroïsch stuk van een natie die aan het opkrabbelen is, die een Franse cultuur nastreeft en tegelijk ook zijn wonden likt. Die sfeer blijft voor mij een groot deel van het stuk aanwezig. Het coda op het einde, dat straalt dan eindelijk toch nog sterkte en kracht uit. Het heeft de wat meer statige thema’s van het middendeel, maar nu voornamelijk in majeur, nu niet zo lieflijk als in het middendeel C maar juist uiterst krachtig. Het optimisme en de heroïsche kracht is er toch nog gekomen.

Hoe zou dat geklonken hebben in het “Palais du Trocadéro” in Parijs bij de wereldtentoonstelling, op dat toch wel protserige Cavaillé-Coll orgel, dat nu in Lyon staat? Luister en beleef het heroïsche maar ook melancholische, droevige gevoel dat dit stuk zo sterk uitstraalt nog een keer, alsof je er live bij was. Nu wordt het gespeeld door Olivier Penin op het orgel waar Franck zo graag op speelde, het orgel van de Sainte Clothilde

Wat is nu een goede interpretatie van dit stuk, welk orgel is het meest geschikt, kun je het eigenlijk alleen maar spelen op een Cavaillé-Coll orgel?
Luister naar negen verschillende versies en bepaal zelf wat je er van vindt.

Over Pieter Simons

Docent muziektheorie. Interesses: geschiedenis algemeen, kunstgeschiedenis, lokale geschiedenis, muziek en muziektheorie, filosofie, astronomie, fotografie, natuur, wilde bloemen. En daarnaast allerlei maatschappelijke dingen als onderwijs en opvoeding
Dit bericht werd geplaatst in Geschiedenis, muziek en getagged met , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

3 reacties op Het Pièce Héroïque van César Franck

  1. Pingback: De muziek van César Franck | De kwintencirkel

  2. Pingback: Pièce Héroïque van César Franck | De kwintencirkel

  3. Pingback: Herkennen van orgels en organisten | De kwintencirkel

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.