Hildegard von Bingen

In de victoriaanse tijd was het nog heel normaal dat vrouwen werden uitgehuwelijkt. De partner werd zorgvuldig uitgekozen en als meisje had je weinig in te brengen. Ook het huwelijk van zonen werd meestal door de familie gearrangeerd. Zoals dat nu in veel andere culturen nog steeds gebeurt. Mijn moeder zou in de veertiger jaren van de vorige eeuw eigenlijk ook aan iemand gekoppeld worden maar zij had toen al zoveel inspraak dat ze uiteindelijk zelf kon kiezen.

Hoeveel mensen zullen er niet in de loop van de tijd gekoppeld zijn door hun familie? Een huwelijk was vooral een economisch arrangement. Je maakte er wat van zo goed en zo kwaad als het ging. Door de taken strikt te scheiden had je behalve in bed ook niet zoveel met elkaar te maken. Zo ging het ook in de twaalfde eeuw bij de familie waar Hildegard van Bingen geboren werd. Haar vader Hildebert was vrij vermogend, bezat meerdere landerijen en hij probeerde zijn kinderen zo goed mogelijk terecht te laten komen. Dat was niet makkelijk, Hildebert en zijn vrouw Mechtild hadden er tien. Hildegard was de jongste. Een zoon werd Domkantor in Mainz, een werd kanunnik en een zoon werd de erf-opvolger. Hij zou na de dood van zijn vader de landerijen gaan besturen. Met de diverse dochters was het wat lastiger. Enkelen gingen het klooster in. Dat gebeurde eigenlijk automatisch altijd met het tiende kind. Dat was een zogenaamde oblaat. Het woord oblaat is afgeleid van het woord offere, dat aanbieden, schenken betekent. Hildegard werd dus “geofferd”. Dat was in die tijd overigens voor een vrouw vaak nog niet zo slecht. Juist in een klooster kreeg je ook als vrouw een opleiding en kon je je capaciteiten ontwikkelen. Maar de leerschool was zwaar: je moest je onderwerpen aan strenge tucht en discipline. Je werd voortdurend in de gaten gehouden. Als voorbereiding voor dit leven werd Hildegard al op haar achtste afgestaan aan een vrouw. Dat was in het jaar 1106. In 1110 trad ze dan in een klooster van Benedictinessen in, ze was toen twaalf jaar. Haar oudere zus Jutta werd niet veel later in datzelfde klooster abdis, en in 1136 toen Jutta stierf werd Hildegard tot haar opvolgster gekozen.

Kort daarna kreeg ze haar eerste grote visioen. (In de vita staat dat ze vanaf haar vijfde al regelmatig kleinere visioenen had). Door dat visioen kreeg ze inzicht in de boeken van het oude en nieuwe testament. Dat inzicht leidde tot een eigen boek, de Scivias. Om de visioenen op te schrijven en uit te leggen  kostte haar jaren. maar Hildegard had ambitie. Haar boek moest bekend worden. Daarom zocht ze in 1146 contact met Bernardus van Clairvaux. Deze was in die tijd al wereldberoemd en in opdracht van de paus reisde hij door heel Europa om te preken en op te roepen tot een nieuwe kruistocht.
(Deze Bernardus is in die tijd trouwens ook nog in Maastricht geweest. Op het O.L.V. plein, waarschijnlijk op het noordelijk deel, waar later de St. Nicolaaskerk gebouwd zou gaan worden, die in de negentiende eeuw weer is afgebroken, sprak hij een grote menigte toe, die van heinde en verre was gekomen. In die menigte bevonden zich de ridders van Valkenburg.)
Bernardus reageerde vriendelijk op haar brief, maar de doorbraak van Hildegard kwam enkele jaren later op de synode van Trier (1148), waar ook paus Eugenius aanwezig was. Er was een grote crisis in de kerk, veel priesters en monniken hielden er een dubieuse levenswandel op na tengevolge waarvan ketterse bewegingen als die van de Katharen (vooral ook in het Rijnland!) in opkomst waren. Hildegard toog naar Trier en haar charisma was blijkbaar zo groot dat de paus zeer onder de indruk was. Ze liet hem ook het deel van de Scivias zien dat toen al klaar was. Zij mocht op de synode van Trier spreken en haar naam in de geestelijke wereld was vanaf die tijd gevestigd. In 1150 stapte zij met twintig andere zusters uit het klooster en stichtte een nieuw klooster in het strategisch in het Rijnland gelegen Bingen.

Hildegard schreef meerdere boeken, gedichten en muziek. We kennen haar vooral van dat laatste, want haar muziek wordt nog steeds uitgevoerd. Toch vind ik het leuk om ook een kijkje te geven in haar levenswerk, het uitleggen van de visioenen die ze kreeg. Deze visioenen zijn onmiddellijk opgetekend, en vlak na haar dood uitgegeven, met verluchtingen erbij. Hieronder een van die verluchtingen, een stukje van een visioen en de uitleg van Hildegard.

visioen-detail-2

Vervolgens zag ik zwarte kinderen dichtbij de aarde als vissen in het water door de lucht zwemmen en de buik van de gedaante binnengaan daar waar die van gaten was voorzien. En ze zoog ze naar binnen en trok ze tot in haar hoofd omhoog, waarbij ze er bij haar mond weer uitgingen; zij bleef daarbij zelf onaangedaan. En zie, daar verscheen mij opnieuw dat zuivere licht met daarin een mensengedaante die geheel door een roodachtig vuur omkranst was, zoals ik dat ook voorheen gezien had.”

Hildegard verklaart dit deel van het visioen als volgt: “Een godsvruchtig lidmaatschap van de kerk leidt tot een loutering: de zwarte huid wordt afgestoten en vernieuwd. Het mensenkind verlaat deze kerk onbezoedeld. Maar het blijven mensenkinderen: een deel zal toch weer de heilloze weg kiezen, namelijk de koude weg naar het noorden, en niet de warme weg naar het oosten waar de zon opkomt.

Hildegard schreef tientallen brieven, o.a. ook aan keizer Frederik Barbarossa. Deze keizer met zijn voornaamste raadgever de bisschop van Mainz (die ook proost was van de Servaas van Maastricht) was vaak in de buurt van Bingen. In 1153 schrijft ze:

O koning, het is zeer nodig dat u voorzichtig handelt. Ik zie u namelijk in een mystiek visioen als een onbezonnen mens voor de levende ogen van God. Behoed u ervoor dat de hoogste koning u niet terneerslaat vanwege de blindheid van uw ogen, die niet zuiver zien hoe u de scepter in uw hand moet houden teneinde op een juiste manier te regeren. Zie er op toe dat de genade van God niet in u teloor gaat.”

Uit allerlei bronnen weten we dat Frederik Barbarossa grootheidswaanzin had en het ook voortdurend met de paus aan de stok had. Elke opstand sloeg hij bloedig neer zonder enig mededogen met de verslagenen. Uiteindelijk ging hij wel meedoen aan een kruistocht naar het Heilige Land. Dat werd hem fataal, hij keerde niet levend terug.

Hildegard schreef ook wereldlijke boeken, over de werkzaamheid van planten bijv. Een klein voorbeeld uit het boek Physica:

Het gezegend kruid is warm en als iemand haar tot zich neemt ontbrandt de liefdeslust. Maar als iemand in zijn hele lichaam zijn lichaamskrachten is verloren moet hij benedicta in water koken en dat water dikwijls drinken, opdat de lichaamskrachten zullen terugkeren

Met Benedicta wordt waarschijnlijk Caerbenedictus bedoeld, een kruid dat ook in latere tijden nog terugkeert in diverse beschrijvingen van kruiden in herbaria. Een recept in Midden-Limburg uit de 18e eeuw luidt als volgt: Remedie voor opvliegers: kook gedurende 24 uur een pot wijn met Amelis en Caerbenedictus bladeren, laat het bijna helemaal verdampen. Neem zowel ’s ochtends, ’s middags en ’s avonds een klein beetje hiervan.

Het paste niet in het rolpatroon van die tijd dat vrouwen in het openbaar optraden. Het canoniek recht, de exegese en de theologie bevestigden eenstemmig dat vrouwen niet mochten lesgeven of prediken. Hildegard doorbrak deze traditie. Zelfs ondanks het feit dat ze als navolgster van Benedictus niet zou mogen reizen, deed ze dat toch. Ze ging preken in vele plaatsen, o.a. in Mainz, Trier en Keulen. En ze was door haar groeiende populariteit overal welkom. Ze kreeg feitelijk meer verzoeken dan ze aan kon. Deze reizen naar omliggende plaatsen begon ze te maken vanaf haar zestigste jaar. Eigenlijk is het een wonder dat Hildegard geen kathaar geworden is. Kathaarse priesters gedroegen zich voorbeeldig en man en vrouw waren bij hun gelijk. Vooral in Keulen kwamen er steeds meer aanhangers. Maar Hildegard bestreed hen net als Bernardus van Clairvaux dat deed. Bij elke brief die over de Katharen ging begon ze met een lang betoog over de grote misstanden bij de geestelijkheid. Zonder die aan te pakken kon je ook niet de Katharen bestrijden. In 1163 belandden in Keulen drie Katharen op de brandstapel en in Mainz werden in 1167 veertig Katharen uit de stad verdreven. De inquisitie was nog niet ingesteld. Dat gebeurde zo’n dertig jaar na de dood van Hildegard pas…

En dan nu de muziek. Meer dan de helft van haar gezangen zijn antifonen, beurtzangen die gezongen werden rond de diverse getijdengebeden. Daarnaast schreef ze ook responsoriën, hymnen en sequentiën. Dit allemaal tussen 1150 en 1160, dus gedurende de eerste 10 jaar van haar bestaan in het nieuw opgerichte klooster van Bingen. Waarschijnlijk zijn ze daar ook door de nonnen gezongen. Ook deze gezangen beweerde Hildegard door visioenen ontvangen te hebben. Opvallend is de relatief gezien grote uitbundigheid van veel van haar liederen. Een voorbeeld: Het begin van het antifoon “O dulcissime amator”, een zogenaamde symfonia, bedoeld als inspiratiebron voor nog niet ingetreden nonnen.

O dulcissime amator              O zoetste gever van liefde
O dulcissime amplexator      O zoetste omhelzer
Adiuva nos custodire             Help ons te behouden
virginitatem nostram            onze maagdelijkheid
Nos sumus orte in pulvere   Wij zijn geboren uit stof
Heu, heu,                                   Och, och
et in crimine Ade                    en in de zonde van Adam
Valde durum est                      is het moeilijk
contradicere                             om te weigeren
Quod habet gustus pomi       dat wat smaakt als de appel
Tu erige nos                               U verheft ons
salvator christe                        Christus onze redder

Luister naar de prachtige melisma’s op diverse lettergrepen, het omhoog en omlaag gaan van de melodie en het uitbeelden van sommige losse woorden maar vooral ook van gehele zinnen. De melodie staat in de modus Phrygisch (een bepaald soort mineur) maar de dramatische kleine secunde wordt grotendeels vermeden. Wonderschoon gezongen door 4 vrouwen, Anonymous 4, op een opname uit 1997 van Harmonia Mundi

Meer muziek van Hildegard von Bingen door Anonymous 4

Een voorloper van Hildegard van Bingen op meerdere gebieden was Hermann von Reichenau. Lees hier meer over hem.

Hildegard von Bingen stierf op 81-jarige leeftijd. Een zeer bijzondere vrouw, die als weggegeven kind haar eigen weg wist te vinden en deze vol wilskracht wist vast te houden. Ze heeft ons een schat aan muziek, gedichten, brieven en gedachten over de wereld nagelaten. Al lang wordt ze als heilige vereerd in het Rijnland. Door de vorige paus Benedictus is ze officieel tot universele heilige verklaard en zelfs tot kerklerares benoemd. Een prachtig boek over leven en werk van Hildegard von Bingen, met daarin ook veel verluchtingen uit haar tijd, is het boek “Ootmoed” van Hans Wilbrink.

Over Pieter Simons

Docent muziektheorie, componist. Interesses: geschiedenis algemeen, kunstgeschiedenis, lokale geschiedenis, muziek en muziektheorie, filosofie, astronomie, fotografie, natuur, wilde bloemen
Dit bericht werd geplaatst in filosofie, Geschiedenis, muziek en getagged met , , , . Maak dit favoriet permalink.

6 reacties op Hildegard von Bingen

  1. Alweer met veel genoegen je tekst gelezen, vooral omdat je daadwerkelijk Hildegard von Bingen vanuit de verschillende disciplines benaderd. Meestal wordt er geschreven dat Hildegard v.B. zo veelzijdig was en dan komt er uiteindelijk alleen een muziekstuk. The Anonymus 4 zingen overigens geweldig. We hebben er al vaak naar geluisterd. Ken je trouwens (iets totaal anders) Trio Medieval? Ook alleen maar vrouwen die oude en vooral nieuwe muziek zingen. Meer dan de moeite waard. Groet, hans

    Like

  2. Henny zegt:

    Jaren geleden waren wij met een bevriend koppel in ATTELN (bij Paderborn).Op een prachtige lange wandeling kwamen we midden in de natuur bij een prachtig kloostergebouw terecht. Daarbinnen was een mooie tentoonstelling, met spiegels naar het plafond, van geschilderde kruiden, waarover Hildegard geschreven had. In de kloostertuin kon je langs al die levende kruiden lopen. Bijzonder! Ik weet niet meer hoe dat koster heette…. Boeiende blog, Pieter. Groet van Henny.

    Like

  3. Inostrate zegt:

    Hildegard van Bingen was een veelzijdige wijze vrouw. Ik ben door haar geïnspireerd geraakt en heb speltkoekjes en een korte inleiding over haar geschreven. Plus meer filosofische gebak in de stijl van een filosoof vind je op http://www.dasanderekoek.wordpress.com
    Groet van Inostrate

    Like

  4. Dank voor de vriendelijke woorden over mijn boek “Ootmoed”.Dr

    Like

  5. Pingback: Hermann von Reichenau | Pieter Simons column

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s