Jagers-verzamelaars: het Baka volk

Yuval Noah Harari noemt de overgang van jager-verzamelaar naar boer niet alleen een economische revolutie maar ook een religieuze revolutie. Op pagina 103 van het boek “Homo Deus” schrijft hij:

“Theïstische religies als het bijbelse Christendom rechtvaardigden de landbouweconomie door middel van nieuwe kosmologische mythen. Animistische religies hadden het universum altijd afgeschilderd als één grote Chinese opera met een eindeloze cast van kleurrijke acteurs. Olifanten en eikenbomen, krokodillen en rivieren, bergen en kikkers, geesten en feeën, engelen en demonen- ze hadden allemaal een rol in de kosmische opera. Theïstische religies herschreven het script en veranderden het universum in een somber Ibsendrama met maar twee hoofdrolspelers: de mens en God. De engelen en demonen hadden de overgang op de een of andere manier nog overleefd en werden de boodschappers en de dienaren van de grote goden. Maar de rest van de animistische cast – alle dieren, planten en andere natuurverschijnselen – werden gedegradeerd tot zwijgende decorstukken.”

Op pagina 106:

“Andere religies, met name het jaïnisme, het boeddhisme en het hindoeïsme, tonen nog empathie voor dieren. Ze benadrukken de band tussen mensen en de rest van het ecosysteem en hun voornaamste ethische gebod is dat er geen levende wezens gedood mogen worden. Het bijbelse gebod ’Gij zult niet doden’ gold alleen voor mensen, maar het oude Indiase principe van  abimsa (geweldloosheid) gaat op voor alle wezens met een bewustzijn.”

Op pagina 107:

“In de afgelopen jaren zijn de jagers-verzamelaars van het Zuid-Indiase Nayaka-volk zich gaan bezig houden met agrarische praktijken als het hoeden van vee, het fokken van kippen en het telen van thee. Het is geen toeval dat ze ook een andere kijk hebben gekregen op dieren en dat ze compleet anders aan kijken tegen gedomesticeerde dieren en geteelde planten als tegen wilde dieren en wilde organismen. In de Nayaka-taal wordt een levend wezen met een unieke persoonlijkheid mansan genoemd. De Nayaka vertelden de antropoloog Danny Naveh dat alle olifanten mansan zijn. Wij leven in een woud, zij leven in een woud, wij zijn allemaal mansan, net als beren, herten en tijgers. En koeien? Koeien zijn anders Die moet je overal naar toe leiden. En kippen? Kippen zijn niets. Die zijn niet mansan. En de bomen in het woud? Ja, die leven zo lang. En theeplanten?  O, die plant ik om de theeblaadjes te verkopen, zodat ik in de winkel kan kopen wat ik nodig heb. Nee, die zijn niet mansan.”

Bij theïstische culturen werden dieren en planten steeds meer bezittingen, simpele eigendommen. En al snel werd een deel van de mensen ook gedegradeerd tot een ding, tot slaaf. Er ontstond een strikte hiërarchie. Rond het jaar duizend was het nog doodgewoon dat bisschoppen slaven kochten en verkochten. En nog steeds wordt een deel van de mensheid als niet veel meer dan slaaf behandeld.

bakaEen mooie inkijk in de animistische wereld van de jagers-verzamelaars geeft een viertal documentaires over het Baka-volk dat tot voor kort nog leefde in het regenwoud, maar helaas houden de meeste Baka’s zich tegenwoordig bezig met het werken op bananenplantages. Ik zag deze documentaires al in de negentiger jaren van de vorige eeuw op televisie, later werden ze nog eens opnieuw uitgezonden. Inmiddels kun je ze terugzien op youtube. Indrukwekkend vind ik persoonlijk die delen waarbij het mystieke contact van deze mensen met o.a. de natuur wordt gefilmd. De vrouwen raken in trance en helpen op afstand de mannen bij de jacht. Ook de manier waarop ze een bijennest weten te vinden, of hoe ze vissen vangen en intussen nauwelijks bang zijn voor een jaguar die vlakbij aanwezig is. Of het lied dat iedereen van klein tot groot samen zingt samen met de verhalenverteller. Hieronder de link naar de vier bewuste documentaires. We kunnen niet meer terug naar een dergelijke samenleving, maar we kunnen wel heel veel van de mensen uit deze cultuur leren.

https://youtu.be/rHyNYkb0hvs

https://www.youtube.com/watch?v=BXJQgLtds4E&t=1s

https://www.youtube.com/watch?v=KaLyX217d4U&t=1s

https://www.youtube.com/watch?v=LIrEvcO7RwQ&t=1s

 

 

Geplaatst in filosofie, natuur | Tags: , , , , , , | Een reactie plaatsen

Wilhelmus van Nassouwe

Ook ik ben een groot voorstander van het zingen van het Wilhelmus op de basisschool. Maar dan moet het wel op een eigentijdse manier. Dus uiteraard in het Engels. En natuurlijk moet er ook een strakke beat bij komen. Met een moderne melodie, zonder die rare maatwisselingen bij “Een prince van”. Wat een gedateerde zestiende eeuwse versie is dat zeg. We leven per slot in de tijd van “summer sale”, “back to school”,  “Amsterdam Beach” en ga zo maar door. We moeten  onze identiteit trouw blijven, dus wel het Wilhelmus, maar dan in een echt Hollands jasje. De kern van het Nederlanderschap is dat de mensen zich kunnen aanpassen aan hun omgeving, als een kameleon.  Wat vinden we van de tekst hier onder? En wie gaat hem op muziek zetten? Gaat er in als koek op de basisschool! Wedden?

Sir William of Nassou

Thats me, with German blood

I’m loyal at my country

Always till I am dead

A noble Prince of Orange

Thats me, the brave i am

The holy king of big big Spain

I always honoured him

P.S. Ik ken trouwens een aardige melodie op de tekst van het Wilhelmus….

Geplaatst in filosofie, Geschiedenis, taal | Tags: , , | 1 reactie

Adam en Eva

paradijs-en-zondeval-jan-bruegelJan Breughel de Oude, Paradijs en Zondeval. Mauritshuis

Zorgeloos liepen Adam en Eva door het aards paradijs. Zonder vaste woon- of verblijfplaats. Kwamen ze een leeuw tegen dan zei Adam: “jij bent een leeuw en ik ben een mens. Ik loop hier om vruchten te verzamelen. Jij bent op zoek naar vlees. Maar ik heb net zoveel recht als jij om hier te lopen. Dus ga opzij.” En de leeuw ging opzij. Zo sprak Adam zo nodig ook tegen de olifant of de tijger. ’s Avonds maakten ze een vuurtje op een mooie plek, met hun korf vol heerlijke woudvruchten . Het leven was goed.

Adam en Eva dachten dat hun voorouders reptielen waren. Zo hadden ze ontzag voor slangen. Het was voor hen een heilig dier. Maar God dacht daar anders over. Nee, zij kwamen niet voort uit reptielen. Nee, God had hen geschapen. Ze waren een uitverkoren soort. En God vertelde hen hoe ze moesten leven. De woudvruchten moesten ze met rust laten. Ze moesten vooral geen appels eten.

Toen ze dat toch deden raakte God vertoornd en strafte hen:  “gij zult brood eten in het zweet des aanschijns.  Ga weg uit het aards paradijs!” Adam en Eva gingen weg en bouwden buiten het paradijs een boerderij. Zo werd de mens van jager-verzamelaar een landbouwer. De natuur werd vanaf die dag hun vijand. Een klein aantal dieren werd getemd en deze moesten voor de mens als slaven leven. Op dit moment is 90% van alle grote dieren een dier in gevangenschap en leeft als slaaf voor de mensheid. Varkenszeugen worden kunstmatig geïnsemineerd en als ze kleine biggetjes krijgen worden die na enkele weken gescheiden van hun moeder. De zeug wordt opnieuw geïnsemineerd. Na ongeveer vijftien worpen wordt ze geslacht en opgegeten. De kleine biggetjes, gescheiden van hun moeder, worden snel vetgemest en eveneens geslacht en opgegeten.

De mens is een zoogdier en heeft emoties. Wetenschappers hebben bewezen dat naast zoogdieren ook vogels , reptielen en vissen emoties hebben. Alle zoogdieren hebben minimaal een emotie hetzelfde: moederliefde. Als een pasgeboren aap gescheiden wordt van haar moeder en de keuze krijgt om bij een pluizige speelgoedaap zonder melk of een ijzeren speelgoedaap met een flesje melk te gaan zitten kiest ze altijd voor de pluizige aap. Moederliefde is belangrijker dan eten. Tal van onderzoeken hebben aangetoond dat de binding tussen  moeder en kind een wezenlijke basisbehoefte is, niet alleen bij mensen. Toch wordt deze basisbehoefte, die ook de fokzeug en haar jongen hebben, systematisch wereldwijd met voeten getreden.

Wat ik hier schrijf is een van de vele zij-paadjes die Yuval Noah Harari betreedt in zijn boek “Homo Deus”. Maar ook al die zij-paadjes zijn het lezen meer dan waard, vooral door de vele voorbeelden die hij geeft vanuit wetenschappelijk onderzoek. Het boek zelf gaat over de toekomst van de mensheid. Ik zal er in komende blogs nog enkele keren op terug komen.

Geplaatst in filosofie | Tags: , , , , | Een reactie plaatsen

Uil en Ufo

In de nacht van afgelopen zaterdag op zondag zouden de Perseïden te zien zijn aan de nachtelijke hemel. Kijkende in de richting van het sterrenbeeld Perseus zou je dan in verhouding tot ”normale” nachten veel vallende sterren kunnen zien. Lichtpuntjes die een seconde lang  zeer snel aan de hemel verschieten, alsof een ster naar beneden valt. Meteorenexpert Peter Jenniskens (Volkskrant zaterdag 12 augustus) studeerde begin jaren tachtig van de twintigste eeuw sterrenkunde in Leiden. Inmiddels is hij internationaal expert met betrekking tot meteoren. Sommige meteorenzwermen als die van de Perseïden zijn ontstaan als afval van een komeet. Soms komen ze ook uit de zogenaamde planetoïdengordel. En Peter Jenniskens ontdekte dat deze meteorenzwermen veel sterker kunnen zijn bij bepaalde hoeken tussen Jupiter en Saturnus, ze lijken zich dan te concentreren. En zo heeft hij nog veel meer dingen ontdekt. Veel belangrijke dingen, omdat ook satellieten gevaar kunnen lopen als er grote brokstukken uit de ruimte aankomen. Feitelijk zijn vallende sterren niets anders dan stukjes ruimtepuin die verbranden als ze de aardse dampkring binnen dringen.

Ik heb al aardig wat vallende sterren gezien in mijn leven. Een keer in augustus in Frankrijk heb ik er in een nacht meer dan honderd geteld. Zaterdag zag ik er geen een. Het was nog redelijk helder tijdens de schemering, maar de hemel trok steeds meer dicht. Tegen elven was het helemaal bewolkt. Maar toch was het een mooie avond. Doodstil  was het in de polder. Er waren nauwelijks geluiden te horen, behalve dan die van een rondvliegende uil. En de geluiden van nachtelijke eenden en ganzen. Soms even hoorde je een koe of een schaap. Recht boven je zag je na een tijdje de heldere sterren van de zogenaamde zomerdriehoek verschijnen. Ik richtte mijn camera op de meest heldere van de drie, op de ster Wega, van sterrenbeeld de Lier.  Niet lang daarna was er geen ster meer te zien, ook de planeet Jupiter in het westen was achter de wolken verdwenen. Dus ik liep terug naar de dijk.

Maar wat was dat daar, wat ik daar opeens zag? Een lichtgevende vleermuis? Ik kon het beeld vangen op mijn camera. Het was in ieder geval geen vleermuis. Een Ufo? Ik zou het niet weten…

Geplaatst in Astronomie, filosofie, natuur | Tags: , , , , , , | 2 reacties

Guam en Limburg

‘Guam is pion in geopolitiek spel’. Zo kopte het NRC donderdag bij een mooi artikel over dit eiland. Ik moest onmiddellijk denken aan de Nederlandse politiek in het verleden. Er waren dan wel een aantal verenigde provinciën maar niet elke provincie had stemrecht. Zeeuws-Vlaanderen, Noord-Brabant en Drenthe mochten nergens over mee beslissen. De delen van het huidige Limburg die bij Nederland hoorden werden beschouwd als buffer en als wingewest. Ze werden vanuit Den Haag bestuurd. En in nood werd voornamelijk Holland beschermd. Zo gebeurde het  bij de aanval van Lodewijk XIV in 1672 en 1673.  De waterlinie deed zijn werk. Als de Fransen iets meer geduld hadden gehad hadden ze trouwens Holland makkelijk kunnen innemen in 1672, want al het water werd in die strenge winter omgevormd tot ijs. Maar toen waren de Fransen al vertrokken.

Ook Maastricht moest als een buffer dienen. De stad moest zo lang mogelijk stand kunnen houden en liefst ook de functie kunnen hebben om buitenlandse troepen in de rug te kunnen aanvallen. Maastricht belegeren was niet zo erg als Amsterdam belegeren. Zij mochten het vuile werk opknappen. De hoge heren zaten veilig in den Haag. Maastricht was pion in een geopolitiek spel.

nederland achttiende eeuw

Kaart Nederland 18e eeuw (voor de inname van de Zuidelijke Nederlanden in 1794)

Toen de Fransen ruim een eeuw later in 1794 Maastricht dan voor de derde keer veroverden deden de Hollanders bij hun onderhandelingen met de Fransen dan ook  niet moeilijk: “houd deze stad maar, als wij maar vrij mogen blijven. “  Ook Staats-Overmaas en Staats-Opper-Gelre werden zonder problemen afgestaan. De rest van Nederland werd een “vrije” vazalstaat van Frankrijk en de strenge Franse wetten waren daar niet van kracht, tot het moment van de annexatie bij Frankrijk in 1812. Maar dat duurde slechts twee jaar. In de twintig jaar dat Maastricht en de rest van Limburg bij Frankrijk hoorden werd er stevig huisgehouden door de Fransen, er was al snel een dienstplicht en vooral ook werden er zeer veel kunstschatten geroofd.

In de negentiende eeuw wilde Limburg zich in de vijftiger en zestiger jaren los maken van Nederland. In Holland gingen er vele stemmen op om dat ellendige stuk grond dan maar prijs te geven, wat had je er per slot van rekening aan? Tot 1864 hadden de inwoners trouwens ook geen stemrecht. Het gebied hoorde bij Nederland maar werd nog steeds beschouwd als een wingewest met een strategische functie.

De inwoners van Guam hebben ook geen stemrecht. Zij zijn nog nooit zelfstandig geweest in de laatste 500 jaar. Eerst was het een kolonie van Spanje, nu is het een kolonie van Amerika.  Het eiland heeft voornamelijk een strategische functie. De inwoners zijn bang. Voor de grillen van Washington en die van Pyongyang. Terecht.

Er gaan stemmen op om het slavernij verleden van Nederland prominenter te behandelen in de geschiedenisboeken. Zo zijn er nog wel een aantal onderwerpen. Maar kan de hypocriete Calvinistische mentaliteit van Nederland dat aan? Een vier mei herdenking kan nog steeds alleen in de vorm van “Nederland als slachtoffer”. Er moet nog heel wat gebeuren..

Geplaatst in filosofie, Geschiedenis | Tags: , , , , | Een reactie plaatsen

Het kasteel van Bazoches

We kennen de beelden van nu vrijwel exact honderd jaar geleden: duizenden soldaten, in modderige loopgraven.  De loopgravenstrijd was een bekende tactiek. Er werd zo een kunstmatige grens opgeworpen die moeilijk viel over te steken. Het loopgraventerrein was bijna een vesting. De loopgraven liepen zigzag, er waren verbindingen dwars op elkaar, heuveltjes er om heen met geschut, en in de achterlinie, eveneens onder de grond, waren bevoorradingscentra. Het was een wereld als die van een mol. We hebben het over de ellendige tijd van de eerste wereldoorlog.

Dat systeem van loopgraven bestond al lang. Eigenlijk is het vervolmaakt als aanvalssysteem om een stad in te nemen in 1673 door Vauban en zijn ingenieurs, bij de verovering van Maastricht door Lodewijk XIV. Van te voren had iedereen de koning verzekerd dat Maastricht bijna onneembaar was. De Republiek der Nederlanden had op het gebied van defensie zeer veel verwaarloosd, met uitzondering van de vesting Maastricht. Zij moest kunnen standhouden om troepen die er voorbijtrokken zo nodig in de rug te kunnen aanvallen en om alle bevoorradingswegen af te kunnen sluiten. Het leek dan ook logisch dat die stad eerst ingenomen moest worden voordat de rest van Nederland aan de beurt was. Invallen vanuit Brabant zou oorlog met Spanje betekenen, immers de Zuidelijke Nederlanden vielen in die tijd onder Spanje. Toen de zonnekoning er aan kwam was alles pico bello in orde in Maastricht, er waren meer soldaten in de stad dan burgers. Onder die soldaten waren veel moedige en kundige huursoldaten, vooral Spanjaarden en Italianen. Er was een uitgebreid verdedigingssysteem, zelfs was er een ondergronds netwerk waardoor soldaten vanuit de stad tot ver vooruitgeschoven punten konden doordringen en er waren op veel plaatsen mijnen geplaatst. In de stad waren enorme voorraden wapens, munitie en er was genoeg te eten. Ze zouden het zeer lang kunnen uithouden daar. Het jaar ervoor was trouwens Lodewijk XIV al om de stad heen getrokken zonder een poging tot inname te doen, maar nu ging het dan toch echt gebeuren. Het was een soort prestige object geworden.

En het lukte dan uiteindelijk ook, vooral dankzij de ingenieuze loopgraventechniek van Vauban. Ook zijn mineurs, die vakkundig alle mijnen wisten te ontmantelen hadden een groot aandeel in de uiteindelijke overwinning.  Lodewijk XIV liet schilderijen maken van de verovering. De man aan wie hij dit te danken had, Vauban, gaf hij een immense geldelijke toelage.

Adam_Frans_van_der_Meulen_-_Louis_XIV_Arriving_in_the_Camp_in_front_of_Maastricht_-_WGA15110

Adam Frans van der Meulen, de belegering van Maastricht

Met die toelage kocht Vauban een middeleeuws kasteel in de Morvan, het kasteel van Bazoches. Zijn vrouw kwam uit deze streek. Hij liet het helemaal opknappen, met tuinen in de gangbare Franse stijl. Daarna ging hij er met zijn vrouw wonen.

kasteelHier schreef hij zijn vele boeken en maakte hij de maquettes van de steden die veroverd waren. Vooral ook ontwierp hij nieuwe verdedigingssystemen die bij alle grenssteden toegepast moesten worden. Het meest vermaard werk werd zijn boek “De l’attaque et de la défense des Places”. Zijn ideeën werden wereldberoemd, ook de  Nederlander Coehoorn ging ze toepassen en vervolmaken. Toen Frankrijk in 1748 Maastricht opnieuw had ingenomen en de stad (tijdelijk) werd toegevoegd aan Frankrijk werd er ook van deze stad een maquette gemaakt in de geest van de maquettes van Vauban, waarvan een kopie nog steeds te bewonderen valt in Centre Ceramique te Maastricht. In het kasteel van Bazoches kun je de maquette zien van Neuf-Brisach. Toen Brisach nabij Colmar was ingenomen besloot de koning op advies van Vauban om een nieuwe stad te bouwen vlakbij de oude: Neuf-Brisach, die veel beter verdedigd kon worden. Hij maakte er zijn ideale vestingplaats van. Deze bestaat nog steeds. Op de tekentafel werd de maquette gemaakt die hier in het kasteel getoond wordt

neuf-brisach

Het kasteel van Vauban te Bazoches bestaat ook nog steeds. Er wonen in de helft van het kasteel nazaten. De andere helft is museum geworden, helemaal gericht op deze ingenieur van de Zonnekoning. Je kunt er een mooi beeld krijgen hoe de welgestelden en edellieden leefden in die tijd. Veel kamers zijn ingericht inde zeventiende en achttiende eeuwse stijl. Overal hangen schilderijen zoals ze indertijd ook al in het kasteel te zien waren. We zien schilderijen en borststukken van hem zelf, maar ook van de Zonnekoning of diens zoon en van generaal Turenne, die ook bij de belegering van Maastricht een van de bevelhebbers was.

portretvauban

Portret Vauban

turennePortret maarschalk Turenne

In Frankrijk kent bijna iedereen Vauban. Hij is een van de historische nationale helden. De Fransen die naar dit kasteel trekken komen dan ook meestal om alles wat met deze man te maken heeft te bewonderen. De overige toeristen willen wel eens een middeleeuws kasteel zien en komen daar vaak voor het eerst in aanraking met deze Franse ingenieur.

In 1992 was de eurotop in Maastricht. Ter gelegenheid daarvan was er een tentoonstelling in het kasteel van Bazoches waarin de verovering van Maastricht centraal stond. Ook de dood van een van de “drie musketiers”, Artagnan, die bij de belegering van Maastricht sneuvelde, werd toen toegelicht. Er werd een klein boekje uitgegeven met als titel “Maestricht et ses Héros d’Artagnan et Vauban”. De levens van beide personen staan daarin centraal.

Wie was Vauban nog meer, behalve ingenieur? In de bibliotheek van het kasteel staan ruim 8000 boeken, waaronder kostbare boeken uit de vijftiende eeuw. Hij was een belezen man, kende de Metamorfosen van Ovidius en de boeken van Augustinus. Maar zelf schreef hij ook tientallen boeken. In de antichambre van het kasteel staat een selectie.

antichambreEen aantal boeken verscheen met als titel “Oisivetes”, losse gedachten zou je het kunnen noemen. Maar het ging wel degelijk ergens over. Hij schreef daar over de landbouw, bosbouw, dwangarbeid, de munt, de harmonie van de wetenschappen, de onsterfelijkheid van de ziel. En door zijn talrijke reizen door het land kreeg hij een steeds beter beeld van wat er overal gaande was. Hij vond het een grote vergissing dat de protestanten het land uitgestuurd waren, omdat daardoor zeer veel kennis verdwenen was. De organisatie van het district Vézelay en de bittere omstandigheden in dit gebied, waar ook zijn kasteel bij hoorde, werd ook aangekaart. Ook ergerde hij zich aan de talloze verschillende heffingen en belastingen en ook dat wilde hij hervormen. Zonder toestemming van de zonnekoning liet hij een boek publiceren over belastinghervormingen. Het boek werd aan de koning voorgelezen en het werd in de ban gedaan, maar Vauban zelf werd met rust gelaten. De koning had te veel respect voor hem.

Zoals gezegd, Vauban was veel op reis. In een grote ruimte, de galerie, werd dagelijks koortsachtig gewerkt. Hier werden alle tekeningen en maquettes gemaakt en hij zelf of gezanten reisden met grote opgerolde documenten, hier vervaardigd, door het land en zo werden de Franse vestingsteden opnieuw getekend. Alles werd ook uitgevoerd.

galerijkaart

Op zijn sterfbed bekende Lodewijk XIV dat hij te veel genoegen had geschapen in het voeren van oorlogen en dat hij daar achteraf spijt van had. Wat zou hij allemaal  hebben meegekregen wat er door die oorlogen gebeurde? Het lijkt er op als je de ooggetuigenverslagen moet geloven dat hij het niet schuwde om ook in de vuurlinie nog zijn troepeninspecties te houden. En ook strafte hij zijn eigen soldaten streng als hij hoorde dat ze bijvoorbeeld een miskelk hadden gestolen. Maar wat er zich nog meer afspeelde en alles wat een dergelijke oorlog veroorzaakte? Bij Maastricht is een jaar lang de hele omgeving geteisterd, plat gebrand, er zijn tientallen huizen opgeblazen. Het prachtige kasteel van Valkenburg moest het ontgelden. Niet alleen door de daden van de Fransen, ook door die van de Hollanders, of door de stropende huurlingen uit de stad. Van Leurs heeft in 1909 een uitgebreid onderzoek naar alles rond het beleg van Maastricht gedaan. Hij heeft daar tientallen documenten van Nederlandse en Franse zijde voor geraadpleegd, en zo krijg je een redelijk nauwgezet beeld van wat er zich heeft afgespeeld. Het meer dan 300 pagina’s tellende artikel staat in de Publications van het LGOG uit 1909. Het leest als een jongensboek. Het is een mooie aanvulling op wat je er over terug vindt in het kasteel van Bazoches. Een bezoek aan dat kasteel is een absolute aanrader voor wie in de buurt is. Bijvoorbeeld in combinatie met een bezoek aan Vézelay, dat je vanaf  burcht van Bazoches goed kunt zien liggen.

uitzicht

 

Geplaatst in Geschiedenis, kunst | Tags: , , , , , , , , | Een reactie plaatsen

Romaanse kunst in de Bourgogne

Na een bezoek aan Vézelay en Autun zou het alleen maar minder kunnen worden dacht ik. Maar wat schetst mijn verbazing toen ik samen met mijn vrouw als enige gasten de kerk van Sémelay binnen liep. Wat is dit? Is dat ook Romaans? Sémelay, een plaatsje met slechts 290 inwoners. En een winkel met rariteiten, voor wie? Ik denk dat er in geen jaren iemand binnen is geweest. Ik zag even een zonderling iemand in die winkel, ik denk de eigenaar. Een oud fornuis, vanwege plaatsgebrek gestapeld op een oude koelkast. Een vaasje met enkele tientallen breinaalden. En alles vies en versleten. De kozijnen vielen van ellende bijna uit de etalage. Dat is Sémelay. Toeristen op deze dinsdagochtend? Nergens te bekennen. Maar dan die kerk!

Ja, ook de kerk is niet al te best onderhouden. Hij stamt uit de elfde eeuw en is daarmee een van de oudste Romaanse kerken. Het meest bijzonder zijn hier de kapitelen, enkele tientallen. Ik raakte er niet op uitgekeken. Dus ik heb ze vrijwel allemaal gefotografeerd.

Toen we waren bijgekomen van dit kleine wonder gingen we verder. Over compleet verlaten wegen kwamen we allereerst aan bij Toulon sur Auroux. Daar moest een kerk staan die hoorde bij de kerken van de “Romaanse kerken route”. We zagen de spits van een kerk die me niet echt Romaans aan deed. Het bleek een gotische kerk te zijn. Toulon Sur Auroux is een veel grotere plaats met naast de bewuste Romaanse kerk dus ook nog een gotische kerk, de huidige parochiekerk. Maar vlak daarbij, heel schilderachtig gelegen, was de Romaanse kerk verstopt, de kerk waar we voor kwamen. Het bleek dat je deze kerk alleen op afspraak kon bezichtigen maar we hadden mazzel: op de dag dat wij er waren was er in deze kerk net een tentoonstelling die voor het grootste deel uit oude foto’s bestond. De foto’s lieten iets zien over de geschiedenis van het stadje in de laatste honderd jaar. Maar daar kwamen we niet voor. We kwamen voor de kerk zelf. En daar was genoeg van te zien: we zagen de architectuur die beeldbepalend gemaakt is door het klooster van Cluny: de achthoekige klokkentoren en het voortdurend herhalen van het getal drie in de traveeën en andere indelingselementen. De tentoonstelling bedierf helaas een deel van het kijkplezier. Overal stonden panelen met foto’s in de weg. Dus we keken maar vooral veel naar boven. En behalve de mooie koepels en bogen zag je ook veel kapitelen. Minder interessant dan die van Sémelay. Maar toch..

DSC05857De derde kerk die we deze dinsdag nog konden behappen was die van Paray-le-Monial. Dat is een van de kerken van een klooster dat gesticht is in navolging van dat van Cluny en dat samen met meer dan honderd andere kloosters ook onder de zeggenschap van de abt van Cluny viel. De huidige kerk is in dezelfde tijd en stijl als de moederkerk gebouwd, in de twaalfde eeuw. De beroemde kerk en het klooster van Cluny hebben trouwens de Franse revolutie niet overleefd. Deze kerk is daardoor een van de beste voorbeelden van de Cluny-kerken die er nog zijn. Vooral de architectuur is bijzonder. Toen de kerk van Cluny III (de eerste en tweede kerk moesten steeds wijken voor nog grotere kerken) klaar was, was dat de grootste kerk van Europa. Bij de viering was er een kooromgang met daarachter vijf kapellen. Boven op de kerk waren maar liefst acht torens gebouwd. Een groot deel van dit concept treffen we ook aan bij de kerk van Paray-le-Monial. Er is een klooster aan vast gebouwd, dat stamt uit de zeventiende eeuw. De kapitelen zijn meest vrij goed bewaard gebleven of gerestaureerd. Maar ik vond die van Sémelay meer bijzonder. Hier zie je geen bijbelse of mythische taferelen, maar vrijwel uitsluitend bloemmotieven en af en toe diermotieven. De mooiste en beste kwaliteit overigens van Romaanse kapitelen en ander Romaans beeldhouwwerk is te zien in de kerken van Vézelay en Autun waar ik eerder over schreef.

Iets buiten het centrum van Paray-le-Monial bevindt zich een kerk die misschien nog meer bijzonder is. Vooral door zijn leeftijd: het is een Karolingische kerk uit de negende eeuw. Van buiten robuust en sober. Van binnen afzichtelijk geverfd en van kitscherige beelden voorzien. Er om heen is het kerkhof van de stad. De kerk wordt denk ik vooral gebruikt in relatie met afscheidsdiensten. De ligging zo aan de rand van de stad met zijn fraaie uitzicht was schitterend. Zeker omdat er ook een onweersbui aan zat te komen…

Ik heb van deze drie plaatsen een kort filmpje gemaakt, waarbij de Romaanse kunst de voornaamste plaats inneemt. Vanuit mijn vakantieplek was het moeilijk om passende achtergrondmuziek er bij te zetten. Ik heb nu, tegen mijn gevoel in, daarom maar gebruik gemaakt van enkele rechtenvrije muziekjes die op het net staan. Niet te veel naar luisteren, het is maar achtergrondmuziek. Gewoon kijken, en verbaas je over de voor ons soms bizarre Romaanse kapitelen en over de wonderschone Romaanse architectuur. Er zijn nog meer dan twintig andere Romaanse kerken die op deze kerkenroute liggen. Ga er heen zou ik zeggen!

Geplaatst in Geschiedenis, kunst | Tags: , , , , , | 1 reactie