De onzekere Anton Bruckner werkte zich via schoolmeester op tot organist, muziektheoreticus en componist, Maar als componist kreeg hij pas erkenning op het einde van zijn leven. Toen hij zijn vijfde symfonie schreef in 1875 woonde hij 5 jaar in Wenen, de stad die hij daarna niet meer zou verlaten. De achtste symfonie droeg hij op aan keizer Frans Joseph, van wie hij een appartement kreeg in schloβ Belvédère. Daar componeerde hij zijn laatste symfonie, die overigens niet helemaal af kwam. Deze laatste symfonie droeg hij op aan God, als deze hem tenminste wilde aannemen….
Anton Bruckner leed aan arithmomanie. De voortdurende neiging om dingen te tellen. Zo staan er in zijn partituur bij veel maten cijfers. Hij telde niet alle maten van het begin tot het eind. Nee op bepaalde momenten begon hij te tellen tot bijv. 8. Op een plek telt hij ook tot 8 maar hij schrapt dan tijdens het componeerproces twee maten, de maten 3 en 4 van dat fragment. Maar de andere cijfers blijven intact, bang dat het systeem in elkaar zou donderen of zo? Ook telt hij soms dubbel, van een tot 8 en intussen begint hij te tellen van 1 tot 3. Kijkende naar de partituur kun je je er vaak wel iets bij voorstellen. Maar soms ook lijkt de logica ver te zoeken. Hij zette niet alleen in partituren cijfertjes. Ook in zijn agenda. Het was een soort afwijking.
Zijn eerste zes symfonieën hadden geen succes. Zodanig zelfs dat hij van de meeste van deze symfonieën nooit een orkestrale uitvoering gehoord heeft. Uitgevers weigerden om de partituur te drukken. Pas vanaf de zevende symfonie kreeg hij erkenning. De reden is vreemd genoeg dat men hem te modern vond, te veel in de lijn van nieuwlichters als Liszt of Wagner. Zaterdag werd de vijfde symfonie van Bruckner uitgevoerd in de Doelen, door het Rotterdams Symphonie orkest onder leiding van Jaap van Zweden. Als je naar de toelichting kijkt van het programmaboekje dan lezen we dat hij dit werk zijn “Kontrapunktisches Meisterstück” noemde. Hij zelf had les gehad van de doorgewinterde contrapuntist Sechter in Wenen, die hij nadien was opgevolgd. Het allegro van het eerste deel staat in de klassieke sonatevorm en het scherzo, inclusief “trio” volgt de traditionele vorm die nog verwant is aan die van het klassieke menuet, eigenlijk ook een soort sonatevorm. In het slotdeel combineert hij de sonatevorm met fugatische fragmenten. Kortom, het lijkt een en al ouderwetse degelijkheid. In de partituur zet hij erbij wanneer een nieuw thema begint, hij was zich ten volle bewust van de vorm.
Ik ben ook muziektheoreticus. Wat vind ik ervan? Tja. De symfonie duurt bijna anderhalf uur. Dat is voor een muziekstuk zonder tekst, zonder duidelijk programma erg lang. Het moet zeer hecht zijn en vooral een spannende overtuigende opbouw hebben. Is dat zo? In het programmaboekje wordt de vijfde van Bruckner met de negende van Beethoven vergeleken. Behalve dat deze niet anderhalf uur duurt is de opbouw van de delen daar naar mijn gevoel veel hechter, spannender, aangrijpender. Beethoven weet hoe hij een doorwerking moet maken. Maar de vergelijking met Beethoven gaat zeker ook niet mank. Ik had bij het begin van het slotdeel, waar grote fuga-achtige passages in voorkomen, sterk de associatie met het begin van de Grosse Fuge van Beethoven voor strijkkwartet. Beethoven introduceert daar een aantal thema’s die hij later gaat gebruiken als fuga-thema’s, en na die introductie begint de eerste fuga-passage met een hectisch gepuncteerd ritme. Wat zien we bij Bruckner in het begin van het vierde deel? Hij herhaalt een aantal van de thema’s uit de eerdere delen, maar nu bewust heel versnipperd, net als bij Beethoven. Ook voorziet hij ze van nieuwe tegenstemmen. Dan gaat hij een van die thema’s uitwerken tot een fuga net als bij Beethoven, en, jawel, met een hectisch gepuncteerd ritme! Het lijkt op dat moment wel bijna jatwerk… Nee, hij laat zich gewoon inspireren door Beethoven. Vergelijk zelf:
Beethoven op.133 begin:
Bruckner Symphonie V begin deel 4:
Maar afgezien van dergelijke passages blijft Bruckner vooral steken in variatie-achtige technieken. En dat is niet genoeg in dit geval. Toch blijft er desondanks veel te genieten. Er zitten prachtige thema’s bij, zoals het thema van het adagio waar het eerste deel mee begint. De symfonie is zo wie zo uiterst doorzichtig, alle lagen zijn goed op elkaar afgestemd en helder geschreven. Gisteren was dat ook hetgeen voor mij bij de uitvoering van het Rotterdams Philharmonisch orkest de meeste indruk maakte: heel hechte strijkerspartijen, ze speelden samen als uit een stem, tegenover koper- en of houtblazers, ook zeer homogeen neergezet. En de harmonische bouw: Bruckner houdt van het gebruik van enharmoniek. Of van zogenaamde reële sequensen. En niet te vergeten tertsverwantschappen waarmee hij mooie modulaties maakt in het eerste deel bij een pizzicato-passage. Voor de geschoolde muziekmensen hieronder dat bewuste fragment met een korte harmonische analyse. In het muziekfragment kun je het terughoren, het schema wordt herhaald, de tweede keer met een melodie erbij.
Je herkent daarin niet alleen de muziektheoreticus maar ook de organist. Die passages doen soms denken aan César Franck. Voor bepaalde liefhebbers zijn die passages een genot om naar te luisteren. Desondanks begrijp ik nog steeds heel goed waarom deze symfonie pas zo laat geaccepteerd is. Hij is vooral te lang en ondanks zijn doorwrochte structuur vind ik hem persoonlijk dus niet hecht genoeg. Hij wordt tegenwoordig wel vaker uitgevoerd. Het applaus was overweldigend gisteren. Dat had Bruckner graag willen horen!
http://www.radio4.nl/zondagmiddagconcert/uitzendingen Klik op de uitzending van 8 oktober 2017.
Op youtube een opname van hetzelfde werk met het Concertgebouworkest o.l.v. Chailly. Ook een erg goede uitvoering en zo te horen een studio-opname, waardoor alles nog beter te horen is. :
Hij legt op een rijtje zon, alle planeten en dwergplaneten en een aantal manen. Dan besluit hij schelpen te gebruiken om de asteroïdengordel er bij te leggen. Die lijken volgens hem wel een beetje op rotsen en de meeste asteroïden zijn toch grote rotsen? Verder merkt hij op dat Mercurius uitgesproken wordt als Merkurius en niet als Mersurius. Blijkbaar wordt de C soms anders uitgesproken. En Phobos niet als Pehobos maar als Fobos. Ik leg hem uit dat ze dat in Griekenland zo doen en Phobos is een Grieks woord. Waar Griekenland ligt kan hij zo aanwijzen. Ook werelddelen en oceanen zijn voor hem normale begrippen die hij makkelijk kan aanwijzen. Inmiddels begrijpt hij waarom de wereld op een landkaart als een ovaal wordt weergegeven. Ze hebben de wereldbol in elkaar geklapt zodat je tegelijk de voor- en de achterkant kunt zien. En dat lukt bij een ovaal. Hij ziet in een boek ovale weergaven van planeten. ‘zo zie je tegelijk de voor- en de achterkant van de planeet’ merkt hij triomfantelijk op. Hij heeft een geel balletje in zijn handen en de zon schijnt de kamer binnen. Hij gaat zo staan dat de zon op een deel van het balletje schijnt. ‘Hé kijk, op die kant van Venus is het dag, en daar is het nacht.’ Detail: het balletje was geel, dus voor hem Venus. Een rood balletje, dat zou Mars kunnen zijn.
Dit is een exemplaar van de familie van boleten denk ik. Maar welke precies? Hij heeft in ieder geval buisjes in plaats van plaatjes.
Maar wat misschien nog veel belangrijker is: de magnetosfeer van de aarde. Deze buigt het magnetische veld van de zon af. Dat veld is dodelijk en verwoestend. Af en toe ontstaan er door extra zonnen-activiteit hevige magnetische stormen die potentieel desastreus kunnen zijn. Van 1 tot en met 5 september 1859 was dat zo. In een zonnevlek van de zon was een enorme explosie te zien. Dat veroorzaakte een ongekende magnetische storm die erop aarde voor zorgde dat magnetometers buiten de schaal gingen uitslaan, telegrafisten werden geëlektrocuteerd door hun eigen apparatuur en kompassen op hol sloegen. Niemand wist hoe dat kwam, want men wist nog helemaal niets van de aard van zonnevlekken en men geloofde niet dat de zon op nog een andere manier dan als warmtebron invloed op de aarde had. Slechts één Engelse geleerde, Richard Kennington, legde de link, maar hij werd uitgefloten en genegeerd.
Nog een voorbeeld. Bij het kinderbordje liggen een speciaal kindermesje, kindervorkje en kinderlepeltje. Heerlijk vindt hij dat. Alles is duidelijk en overzichtelijk. Bij het tafel dekken kon ik enkele dagen geleden zijn kindervorkje niet vinden, maar beseffende dat het eten ook makkelijk met de lepel genuttigd kon worden liet ik het maar zo. Na vijf happen, we zijn allemaal lekker aan het smikkelen, begint Pim opeens onbedaarlijk te huilen. Tussen de tranen door kan hij na een tijdje vertellen: hij wil het blauwe vorkje. Zijn verdriet en boosheid lijken niet te stuiten, hij laat zich niet met een ander klein vorkje afschepen. Het vorkje wordt pas een dag later in een bloempot terug gevonden waar zijn broertje het heeft achtergelaten toen hij waarschijnlijk “tuinmannetje” was aan het spelen. Uiteindelijk heeft hij met veel geduld en liefde en na lang snikken toch nog zijn eten opgegeten. Dat ordeningsprincipe is voor hem wezenlijk. Hij wil precies weten wat er allemaal staat te gebeuren. Nieuwe dingen zijn per definitie eng. Toch wil hij er soms aan, maar dan moet je van te voren liefst foto’s laten zien van de situatie en precies vertellen wat er allemaal gaat gebeuren. Belangrijk, bij ziekenhuisbezoeken, eerste keer naar een zwembad en ga zo maar door. Anders gaat het waarschijnlijk mis.
In 1930 kwam de van Nelle fabriek in Rotterdam klaar, en in precies datzelfde jaar kwam ook het voornaamste ziekenhuis van Barcelona klaar. Wat hebben die met elkaar te maken? Op het eerste gezicht niet veel, maar toch! In Barcelona was ik in 2010 en 2015 en zag er veel mooie dingen. Zoals dus het prachtige “Hospital de La Santa Creu i Sant Pau”. Het is een magistraal werk van Domenech i Montaner, die o.a. ook het “Palau de Musica” in de wijk Ribera ontwierp. Het ziekenhuis komt over als een ware tuinstad, met onder meer arcadisch aandoende vrijstaande paviljoenen.
Onder de grond loopt een gangenstelsel waarmee je van het ene paviljoen in het andere kunt komen. Het geheel is opgesmukt met kleurrijke ceramiek en mozaïek.
In 1926 maakte Kees van der Leeuw, toen al directeur van de oude Van Nelle Fabriek, een studiereis door de Verenigde Staten. Hij was zeer onder de indruk van het functionalistische bouwen. En in datzelfde jaar nog werd het eerste beton voor de fundering gestort. Het procedé met betonnen heipalen was in Nederland in die tijd nieuw. In 1930 was de bouw van het hele fabriekscomplex voltooid, net dus als ook het ziekenhuis in Barcelona. Bij de totstandkoming was er samengewerkt met o.a. Gropius, de grote architect die Bauhaus in Weimar had opgericht. Voor de mensen die iets van klassieke muziek afweten: Gropius was van 1915 tot 1920 getrouwd met Alma Mahler, de weduwe van de in 1911 overleden beroemde componist. Maar dit terzijde. Over het contact tussen Bauhaus en de architecten van de van Nelle Fabriek is op dit moment een kleine tentoonstelling in de tentoonstellingsruimte van de van Nelle Fabriek ingericht. Nog groter gaat uitgepakt worden in 2019, het Bauhaus jaar.
Kees van der Leeuw, de toenmalige directeur, was theosoof. (Net als van Itten trouwens, een van de docenten van Bauhaus!) Op de bovenste verdieping liet hij een koepeltje bouwen dat moest dienen als meditatieruimte.
In de hoogtijdagen werkten er maar liefst 1722 mensen. Voordat ze aan het werk gingen moest iedereen zich altijd eerst wassen. Ook waren er moderne WC’s, en vooral was er overal heel veel licht. Hij probeerde zo goed mogelijke arbeidsomstandigheden te creëren. Het zou ook gezond zijn als de arbeiders aan sport deden, dus er werden sportvelden aangelegd. En een tuin met een groot grasveld waar iedereen mocht gaan zitten in het gras. Ook was er een ruimte waar toneel kon worden gespeeld. Kortom: als je bij van Nelle werkte dan had je het goed voor elkaar.
Een mooie inkijk in de animistische wereld van de jagers-verzamelaars geeft een viertal documentaires over het Baka-volk dat tot voor kort nog leefde in het regenwoud, maar helaas houden de meeste Baka’s zich tegenwoordig bezig met het werken op bananenplantages. Ik zag deze documentaires al in de negentiger jaren van de vorige eeuw op televisie, later werden ze nog eens opnieuw uitgezonden. Inmiddels kun je ze terugzien op youtube. Indrukwekkend vind ik persoonlijk die delen waarbij het mystieke contact van deze mensen met o.a. de natuur wordt gefilmd. De vrouwen raken in trance en helpen op afstand de mannen bij de jacht. Ook de manier waarop ze een bijennest weten te vinden, of hoe ze vissen vangen en intussen nauwelijks bang zijn voor een jaguar die vlakbij aanwezig is. Of het lied dat iedereen van klein tot groot samen zingt samen met de verhalenverteller. Hieronder de link naar de vier bewuste documentaires. We kunnen niet meer terug naar een dergelijke samenleving, maar we kunnen wel heel veel van de mensen uit deze cultuur leren.
Jan Breughel de Oude, Paradijs en Zondeval. Mauritshuis
Hier schreef hij zijn vele boeken en maakte hij de maquettes van de steden die veroverd waren. Vooral ook ontwierp hij nieuwe verdedigingssystemen die bij alle grenssteden toegepast moesten worden. Het meest vermaard werk werd zijn boek “De l’attaque et de la défense des Places”. Zijn ideeën werden wereldberoemd, ook de Nederlander Coehoorn ging ze toepassen en vervolmaken. Toen Frankrijk in 1748 Maastricht opnieuw had ingenomen en de stad (tijdelijk) werd toegevoegd aan Frankrijk werd er ook van deze stad een maquette gemaakt in de geest van de maquettes van Vauban, waarvan een kopie nog steeds te bewonderen valt in Centre Ceramique te Maastricht. In het kasteel van Bazoches kun je de maquette zien van Neuf-Brisach. Toen Brisach nabij Colmar was ingenomen besloot de koning op advies van Vauban om een nieuwe stad te bouwen vlakbij de oude: Neuf-Brisach, die veel beter verdedigd kon worden. Hij maakte er zijn ideale vestingplaats van. Deze bestaat nog steeds. Op de tekentafel werd de maquette gemaakt die hier in het kasteel getoond wordt
Portret maarschalk Turenne
Een aantal boeken verscheen met als titel “Oisivetes”, losse gedachten zou je het kunnen noemen. Maar het ging wel degelijk ergens over. Hij schreef daar over de landbouw, bosbouw, dwangarbeid, de munt, de harmonie van de wetenschappen, de onsterfelijkheid van de ziel. En door zijn talrijke reizen door het land kreeg hij een steeds beter beeld van wat er overal gaande was. Hij vond het een grote vergissing dat de protestanten het land uitgestuurd waren, omdat daardoor zeer veel kennis verdwenen was. De organisatie van het district Vézelay en de bittere omstandigheden in dit gebied, waar ook zijn kasteel bij hoorde, werd ook aangekaart. Ook ergerde hij zich aan de talloze verschillende heffingen en belastingen en ook dat wilde hij hervormen. Zonder toestemming van de zonnekoning liet hij een boek publiceren over belastinghervormingen. Het boek werd aan de koning voorgelezen en het werd in de ban gedaan, maar Vauban zelf werd met rust gelaten. De koning had te veel respect voor hem.
De derde kerk die we deze dinsdag nog konden behappen was die van Paray-le-Monial. Dat is een van de kerken van een klooster dat gesticht is in navolging van dat van Cluny en dat samen met meer dan honderd andere kloosters ook onder de zeggenschap van de abt van Cluny viel. De huidige kerk is in dezelfde tijd en stijl als de moederkerk gebouwd, in de twaalfde eeuw. De beroemde kerk en het klooster van Cluny hebben trouwens de Franse revolutie niet overleefd. Deze kerk is daardoor een van de beste voorbeelden van de Cluny-kerken die er nog zijn. Vooral de architectuur is bijzonder. Toen de kerk van Cluny III (de eerste en tweede kerk moesten steeds wijken voor nog grotere kerken) klaar was, was dat de grootste kerk van Europa. Bij de viering was er een kooromgang met daarachter vijf kapellen. Boven op de kerk waren maar liefst acht torens gebouwd. Een groot deel van dit concept treffen we ook aan bij de kerk van Paray-le-Monial. Er is een klooster aan vast gebouwd, dat stamt uit de zeventiende eeuw. De kapitelen zijn meest vrij goed bewaard gebleven of gerestaureerd. Maar ik vond die van Sémelay meer bijzonder. Hier zie je geen bijbelse of mythische taferelen, maar vrijwel uitsluitend bloemmotieven en af en toe diermotieven. De mooiste en beste kwaliteit overigens van Romaanse kapitelen en ander Romaans beeldhouwwerk is te zien in de kerken van 
Bijzonder fraai is de voorstelling waarbij de zieltjes worden gewogen. Aan de ene kant staat de aartsengel Michaël. De weegschaal slaat de goede kant uit, het zieltje is gered. Maar bij de andere kant waar de duivel staat is het ook regelmatig raak. Elk zieltje dat te licht is bevonden duwt hij met een hand naar beneden.
Een opmerkelijk moment uit de bijbel. De drie wijzen liggen te slapen en worden door een engel gewekt om op zoek te gaan naar de nieuw geboren koning. Een wijze heeft zijn ogen al open, de middelste lijkt net wakker te worden en de onderste ligt nog lekker te slapen.
Hierboven een detail: een van de volkeren die bekeerd moet worden. Aan de attributen zou je ze moeten kunnen herkennen. Ze hebben prachtige kleren, let op de details. Volgens een boekje zou het gaan om Armeniërs.
Een detail uit het deel met de dierenriemtekens: rechts de tweelingen. Links wordt het feest van de lente uitgebeeld door iemand die versierd is met bloemen en een vreugdedans maakt.
Als je zoals ik gefascineerd bent door Romaanse kunst en de historische achtergrond van deze periode, dan is Vézelay een oase. Maar ook als toerist die graag in schilderachtige, rustige stadjes vertoeft en op een terrasje van de omgeving wil genieten kun je daar goed terecht. En als je van mooie panorama’s houdt ook: blik vanaf de heuvel van Vézelay naar het zuiden.
Een van de toppen van de Morvan is de Mont Beuvray. Vanaf het hoogste punt heb je uitzicht op de vallei met in de verte de stad Autun. Maar eveneens boven op die top, en op delen van de helling ligt Bibracte. Bibracte wordt door Caesar genoemd in zijn “De Bello Gallico”. Het was de toenmalige hoofdstad van dat gebied. Bij de Gallische oorlog was de veldheer die hier zijn hoofdkwartier had Vercingetorix, bekend uit de boeken van Asterix en Obelix. De stad heeft maar ongeveer 150 jaar bestaan. 25 voor Christus woonden er 5000 tot 15000 mensen. Het was voor die tijd een zeer grote stad. Eerst was ze alleen Gallo-Keltisch, later kwamen er ook Romeinse huizen. Vercingetorix had de hulp van Caesar ingeroepen omdat de Zwitsers (Helvetica) van oost naar west trokken en intussen alles waar ze door heen gingen plunderden en in brand staken. Caesar kwam ze te hulp en hield de Zwitsers tegen. Hij verbleef zelf ook enkele maanden in Bibracte. En besloot en passant heel Gallië te veroveren. Enkele decennia later werd Autun gesticht, tijdens de regering van keizer Augustus. De hoofdstad van de Galliërs in dat gebied werd daarmee verplaatst van een moeilijk bereikbare bergtop naar een vallei. Alle inwoners van Bibracte gingen mee, inclusief hun huisraad en overige spullen. Alleen hun afval bleef achter. Binnen enkele decennia was de verlaten stad overwoekerd door struiken en bossen. Was het een verplichte verhuizing? Voor de handel was het in ieder geval veel praktischer. Ook Bibracte was al een handelsstad geweest, en alles ging gewoon verder in de nieuwe stad. Enkele eeuwen later wist niemand meer dat op die berg ooit een van de belangrijkste plaatsen in de historie had gelegen. In de middeleeuwen werd er wel nog een Benedictijner klooster gebouwd. Dat werd in de dertiende eeuw omgevormd tot een Franciscaner klooster. En ook dat verdween uiteindelijk.
Het is nog steeds in zijn geheel een enorme archeologische site. Om alles te kunnen zien wat nu is blootgelegd, en nog steeds wordt blootgelegd, moet je kilometers lopen. Wetenschappers van vele universiteiten van over de hele wereld onderzoeken het hele terrein. Sommigen zijn gespecialiseerd in het analyseren van de historische begroeiïng, andere zijn gespecialiseerd in metaal, weer andere in de gebruikte stenen enz. Millimeter voor millimeter zoekt men steeds dieper en steeds meer dingen komen tevoorschijn. Elke zomer zijn er vele tieners die eerst een snelcursus krijgen en dan onder leiding mee helpen met de opgravingen.
Onder aan de Mont Beuvray is een mooi museum waarin het een en ander wordt uitgelegd. Ook de hele cultuur van de Gallische Kelten en hun relatie met de Romeinen wordt uitgelegd, en nog veel meer. Je kunt er uren doorbrengen. De vrouw van de directeur van het museum is een Nederlandse juriste met bijzondere belangstelling voor geschiedenis. Ze heeft een cursus gevolgd voor het geven van rondleidingen. En nu geeft ze bijna dagelijks rondleidingen aan Franse of Nederlandse toeristen. En dat doet ze bijzonder inspirerend. Een heerlijke dag archeologie!
Het Servaas gasthuis in 1669, gezien vanaf het vrijthof
In de Duitse stad Quedlinburg (spreek uit Kweetlienboergh) hangt in het museum een kaart waarop de paltsen en kloosterburchten van de Duitse keizers van de 10e tot 12 eeuw staan aangegeven. Ik laat zien welke gebieden dicht bij ons land toen van belang waren.
De enige palts op huidig Nederlands grondgebied is die bij Nijmegen. Langs de Rijn bij de Nederlandse grens zijn er meer: Duisburg, Kaiserswerth (Düsseldorf), Keulen. Keulen is tegelijk aartsbisdom. Ook de bisdommen waren belangrijk voor de keizer: Lüttich (Luik) en Utrecht. Het enige rijksklooster dat vermeldt wordt is dat van Maastricht, en het gaat dan om het rijksonmiddellijke Servaasklooster. Dat er een duidelijke relatie van dit klooster was met de belangrijkste machtscentra van de keizer blijkt uit onderstaand verhaal.
De schat wordt op dit moment tentoongesteld in museum Het Valkhof in Nijmegen. De historici die er zich mee bezig houden hebben zo hun theorieën over de achtergrond van deze vondst. Het West-Romeinse rijk zou kort daarna ophouden te bestaan. Er waren nauwelijks meer Romeinen in de grensstreken. De grenzen werden nog enigszins beschermd door lokale heersers, die betaald werden vanuit Rome. Waarschijnlijk werd het een plaatselijke bevelhebber te heet onder de voeten en hij begroef zijn aanzienlijke goudschat.
De absis wordt opeens verlicht, de somberte verdwijnt en je ziet een wonderschoon geheel. Wat een prachtige architectuur! Er zijn ronde bogen en dwerggalerijen, er zijn vele zuilen met bewerkte kapitelen en, je ziet hoog in de koepel, als ware je in de hemel, een schildering met de majestas domini, god als machtige heerser, omgeven door apostelen en evangelisten. Het geheel is indrukwekkend.
Helaas, de details van de gebeeldhouwde kapitelen zo rond het altaar blijven verborgen, ze zijn domweg te ver weg. Ze maken menige bezoeker nieuwsgierig. Wat zou er op staan?
In Ravenna zie je in de San Vitalis een mozaïek in het presbyterium met twee episodes uit het leven van Abraham. Links zie je hoe Abraham een lam aanbiedt aan drie engelen, die hem net bericht hebben dat zijn vrouw Sara nog op hoge leeftijd een kind zal krijgen. Sara kijkt vanuit de deuropening ongelovig toe. Rechts zien we hoe dat kind, Isaac, op last van god geofferd moet worden. Als de gehoorzame Abraham met zijn zwaard Isaac wil doden houdt vanuit de lucht de hand van God hem tegen en vraagt hem om in plaats van Isaac een lam te offeren. Dat lam staat al bij Abraham te wachten. De gehele voorstelling is zodanig opgezet alsof het lijkt dat er in het midden een altaar is. Links en rechts lijken er offers te worden gebracht. Het beeld is dat van: de eucharistie in het midden, daaromheen oudtestamentische offers. Links boven kondigt Jeremia de komst van Christus aan, rechts boven krijgt Moses de wet-tafels (hier net niet te zien).
In een andere kerk vlakbij Ravenna, de Apollinaris in Classe, zien we een vergelijkbaar beeld. In het midden wordt de Eucharistie gevierd, links biedt Abel een lam aan als offer, rechts Abraham zijn zoon Isaac.
4a: Het offer dat zowel Kaïn en Abel brengen
4b: Kaïn vermoordt Abel
4c: God berispt Kaïn
4d: De afstammelingen van Kaïn
5a: Jacob wordt door zijn vader Isaac gezegend en Esau verkoopt zijn eerstgeboorterecht voor een bord linzensoep
5b: Jacob ligt op de grond te slapen en droomt: hij ziet een ladder naar de hemel. Rechts de worsteling met de engel.
5c: Jacob keert huiswaarts met een kudde schapen
5d: Jacob en Esau verzoenen zich. Hij neemt de geschenken van zijn bloedverwanten aan. Volgens Régis de la Haye kan je deze verzoening interpreteren als een verzoening van het voor-christelijke (de Joden = Esau) met de afstammelingen van Jacob = na-christelijk is Christenen.
6a: Abraham wordt bezocht door de drie engelen en krijgt te horen dat Sara nog een kind gaat. Krijgen. Sara staat verbaasd te luisteren in de deuropening van haar huis. Vergelijk deze afbeelding eens met de in dit blog eerder getoonde afbeelding in het presbyterium van de San Vitalis in Ravenna!
6b: De drie engelen krijgen voedsel aangereikt.
6c: Abraham wil Isaac offeren maar een gevleugelde engel houdt hem tegen. Rechts zien we hoe daar voor in de plaats een ram wordt geofferd.
6d: Abraham zegent het offer van de ram.
7a: De profeet Bileam moest in opdracht het Joodse volk vervloeken. Hij zat op zijn ezel op weg om dat te doen. Tot drie keer toe weigerde de ezel om verder te gaan, een engel hield het beest tegen. De derde keer keerde de ezel zich om naar Bileam en sprak over deze engel. Nu zag Bileam de engel ook en luisterde naar de opdracht. In plaats van het joodse volk vervloeken zou hij het moeten zegenen.
7b: mannelijke zeemeerminnen met frygische mutsen die als wapen een vis gebruiken.
7c: gesneuvelde strijders?
7d: twee mannen die vergroeid lijken te zijn aan hun buik
Het lijkt alsof op kapitelen 1 en 10 de situatie wordt geschapen van nog voor de erfzonde. We zien hoe op kapiteel 1 de duivels (draken) geketend zijn, op kapiteel 10 zien we Adam en Eva, geheel naakt. Adam houdt een been vast van de nog liggende Eva. Hier zie je slechts een deel van haar been.
Op kapiteel 2 zien we Adam op vier zij-hoeken van het kapiteel naar voren kijken. De mens verspreidt zich over alle werelddelen. Op kapiteel 9 zien we leeuwen, die wellicht de wereld bewaken.
Op 3 zien we hoe op elke hoek een mens lijkt weg te lopen, er tussen in zien we ongeketende draken. De mens na de erfzonde van Adam en Eva?
Op kapiteel 8a zien we de beroemde afbeelding hoe 
Op de andere drie zijden van dit kapiteel zien we op 8b twee adelaars, op 8c twee runderen, op 8d twee leeuwen. Als je Heimo met Maria ziet als de “waterman” of “Engel”, dan worden op dit kapiteel de vier evangelisten uitgebeeld. Immers de adelaar staat voor Johannes, de stier voor Lucas en de leeuw voor Marcus. Na de erfzonde zijn de mensen op de vlucht voor de duivel (kapiteel 3), maar tegelijk is er door het Christendom, verkondigd door de vier evangelisten, hoop. Onderdeel van die hoop zijn ook de handwerkslieden van Heimo, die een heiligdom voor Maria maken.
1-6 zijn de kapitelen van de zuilen in de noordelijke galerij. 7-24 bevindt zich in de westelijke galerij. 25-30 in de zuidelijke galerij en 31-34, dat zijn de Nimrod kapitelen die zich een eind meer naar het schip van het kerk, eveneens in het westen bevinden. Bij speciale rondleidingen kun je er bij komen. Je moet via een trap naar boven klimmen. Niet zo hoog als wanneer je naar 
Kapiteel 3 beeldt ook weer werkende mensen in een wijngaard uit. Hier boven zie je de centrale afbeelding, links en rechts staan ook nog afbeeldingen op hetzelfde kapiteel: links een man op een krukje die druiven plukt, rechts houdt een persoon een druivenrank omhoog terwijl een tweede met een spade in de grond een kuil graaft. Er zijn meerdere passages in de bijbel waar een wijngaard in voorkomt. In Leviticus 26:5 staat: De wijndruiven zullen nog rijpen als de tijd voor het zaaien al weer aanbreekt! U zult volop te eten hebben en veilig kunnen leven in het land. Ook bij bovenstaande afbeelding lijkt de wijnoogst heel goed te zijn!
Op kapiteel 4 zien we astomi. Dat zijn wezens die leven van de geur van planten en niet hoeven te eten. In de hoekpunten zien we maskers van leeuwen. Leeuwen zijn in het algemeen positief. Ze beschermen het goede. Misschien beeldt dit kapiteel het volgende uit: sommige mensen moeten hard werken voor hun brood, maar anderen hoeven daar weinig voor te doen. Zoals de Astomi.
Op kapiteel 5 zien we amphisbenae, dat zijn een bepaald soort draken. Achter hen slangen die in de schouder van de draak bijten. Draken en slangen vertegenwoordigen het kwade. Maar ze hebben als voedsel zondaars. Als er geen zondaars zijn dan moeten ze zich zelf wel opeten. Ook deze afbeelding kun je dus zo je wil positief duiden.
Op kapiteel 6 zijn, kijkende naar hun poten, twee struisvogels te zien. Struisvogels waren in de ogen van de mensen uit die tijd een soort mythische wezens, die geboren werden uit onbevruchte eieren die gewoon in het zand lagen. Vergelijkbaar met de maagdelijke status van Maria waar Christus uit voort kwam. Maar bij Job 39: 13-17 kun je ook nog dit lezen:
Op kapiteel 25 zien we op een intrigerende afbeelding hoe mensen lijken te groeien uit bladeren, uit stengels ontspringen zij-stengels met een menselijk gezicht. Elisabeth den Hartog denkt dat hier de boom des levens wordt uitgebeeld. Een afbeelding in de Michaeliskirche van Hildesheim laat in de daar afgebeelde levensboom takken zien die een vergelijkbare opzet hebben. Het laten zien van de levensboom uit het aards paradijs op deze plek geeft al aan dat deze zuidelijke galerij vooral het leven, in positieve zin wil uitbeelden.
Kapiteel 26 is super duidelijk: we zien 5 personen. De twee personen links graveren samen in een steen letters. Twee personen rechts proberen een gegraveerde steen met een hefboomachtig iets op te tillen. Een vijfde persoon bevindt zich rechts op de achtergrond. Op de stenen zien we de tekst: “operarii lapis”, oftewel, “de steenbewerkers”. Je zou ook kunnen zeggen, dit kapiteel is gemaakt om de makers zelf weer te geven. De twee beeldhouwers links hebben een helm op. Een prachtige afbeelding, vergelijkbaar met het zogenaamde 
Op kapiteel 28 gaan twee mannen elkaar te lijf met bijl en knuppel. Anderen lijken hen tegen te willen houden.
Heel nadrukkelijk tikt iemand de man met de bijl op zijn schouders, iets dergelijks is ook te zien bij de man met de knuppel. Het lijkt logisch dat ook hier een Bijbelse tekst wordt uitgebeeld, waarbij waarschijnlijk zelfbeheersing de boodschap is.
Kapiteel 11 lijkt nog vrij lieflijk. We zien twee leeuwen die naar elkaar toegekeerd zijn, maar hun hoofd is naar achteren gericht
Maar kapiteel 23, dat is andere koek! We zien een zogenaamde “Blemmyes”, een wezen zonder hoofd maar ogen op zijn buik. Om hem heen staan twee geklede mannen met hondenkoppen, zogenaamde Cynocephali, die de Blemmyes in zijn arm bijten.
Iets dergelijks zien we ook bij kapiteel 12, waar een man van twee kanten wordt aangevallen door twee draken. De draak zou volgens middeleeuwse bronnen zich richten op geklede mensen, en op de vlucht slaan als de mens naakt is. Gekleed staat voor “vol zonde”.
Bij kapiteel 24 zien we een mens die bij zijn benen gebonden is en probeert met zijn armen twee wezens van zich af te houden, die van zowel links als rechts in zijn schouder willen bijten. Elisabeth den Hartog denkt dat het misschien gaat om twee “basilisks”, mythische wezens van duivelse oorsprong die een soort combinatie van draak en haan zijn.
De studie en de voorbeelden van Elisabeth den Hartog overtuigen mij. We zien op de afbeelding volgens mij dus waarschijnlijk een trotse beeldhouwer, waarschijnlijk de leider van de werkplaats.
Er zijn meerdere bewijzen voor deze stelling. Alhoewel deze kist uniek is zijn er enigszins vergelijkbare cenotafen uit de tiende en elfde eeuw te vinden op andere plaatsen in Europa. Maar het meest overtuigende bewijs komt uit Maastricht zelf. In 1988, dus bijna honderd jaar na de terugvinding van de cenotaaf, is de stenen kist met het graf van een proost ontdekt. In die kist lag een loden kruis met daarin gegraveerd een uitvoerig relaas van de werken van deze proost. Hij vertelt o.a. dat hij een stenen cenotaaf heeft laten vervaardigen voor de bisschoppen Monulphus en Gondulphus.
Wat betekenen de ruitvormige gaten in deze cenotaaf? De ruitvorm is het symbool van “terra”, aarde. Ze verwijst naar de stoffelijkheid van het lichaam van de bisschoppen en de aarde waaraan ze zijn toevertrouwd. Dus het zijn geen kijkgaten of wierookgaten zoals soms wordt verondersteld. Ze hadden een puur symbolische functie.
En binnen in de kerk werd in dezelfde stijl een flamboyant doxaal (koorafscheiding) gemaakt.
Om het koorgestoelte heen bouwde men een laatgotische omheining. Aan de buitenkant van deze omheining werden beelden geplaatst van profeten uit het oude testament. Aan de binnenkant van de omheining kwamen beelden van de twaalf apostelen. Hier kun je als je wilt een kathaarse associatie mee hebben: de katharen verwierpen namelijk het oude testament als een duivels boek en ze hielden het uitsluitend bij het nieuwe testament. In de kathedraal werden de houten beelden van de oudtestamentische profeten niet gepolychromeerd, in tegenstelling tot de beelden aan de binnenkant van de apostelen die allemaal werden geverfd.
Verder werd in dezelfde tijd het plafond en ook de westkant van de kerk compleet beschilderd met bijbelse taferelen zoals in het westen van de kerk over de hele breedte een afbeelding van het laatste oordeel. Hier een fragment.
Ook de muren zijn overal versierd met geometrische figuren, met blauw als dominerende kleur. Deze verfstof werd gemaakt van gemalen lapis lazuli en koperoxide. Daardoor heeft het de tand des tijds goed kunnen doorstaan. Dit alles heeft ook nog eens de Franse revolutie overleefd, in tegenstelling tot veel andere kerken. De aanblik van de kerk is hierdoor sinds 1500 niet veel veranderd.
Na Karel de Grote ontstond er een rommelige tijd. Zijn rijk werd gesplitst, en na nog wat verdelingen werden in 870 bij het verdrag van Meerssen de nieuwe grenzen vastgesteld. Maastricht kwam te liggen op de grens van het Oost- en West-Frankische rijk. Tegelijk was het de enige plek waar je de Maas kon oversteken. Om twee redenen was de plek dus van strategisch belang. Karel van Lotharingen, de heerser over het hertogdom Lotharingen in het Oost-Frankische rijk, wilde meer. Hij ambieerde het koningschap van het West-Frankische rijk (=Frankrijk). Hierin werd hij gesteund door de Oost-Frankische keizer Otto II, en hij belegerde op een gegeven moment Parijs. Maar: hij werd verraden en gedood. In 1001 werd hij herbegraven in de Servaaskerk, waar zijn graf zich nog steeds bevindt. Waarschijnlijk werd door deze herbegraving Maastricht nog eens nadrukkelijk opgeëist als stad die toebehoorde aan het Oost-Frankische rijk.
Waarvan kent men de Wartburg van Eisenach? Misschien weet men dat dit het beroemde kasteel was waar de zangwedstrijden van de minnezangers werden gehouden in de middeleeuwen. En misschien weet men ook dat Richard Wagner hier zijn opera Tannhaüser op heeft gebaseerd. Anderen weten misschien dat Luther toen hij vervolgd dreigde te worden daar zijn toevlucht zocht en in het kasteel het nieuwe testament in het Duits vertaalde. Maar weinigen zullen weten dat dit kasteel ook op enkele manieren een relatie heeft met Maastricht.
Hiernaast een door de Maastrichtse beeldhouwers versierd kapiteel in de Wartburg
Er is nog iets. Ook weer in dezelfde tijd, de tweede helft van de twaalfde eeuw, kreeg Henric van Veldeken de opdracht om de Servaaslegende op rijm te zetten. Het allereerste proza in het Nederlands, meer dan duizend verzen. Dit nog voor de Nederlandstalige werken die later van Maerlant zou schrijven. Van Veldeken vertrok nadien naar Duitstalige gebieden. Hij kon zoals bleek ook in het Duits gedichten schrijven. Behalve minneliederen schreef hij een Duitse versie van de Aeneïs, het liefdesverhaal van Dido en Aeneas van Vergilius, waar later de Engelse componist Purcell zijn beroemd geworden opera op baseerde. Maar nu komt het: De Aeneïs, waar Van Veldeken het meest bekend door zou worden, schreef hij in de Wartburg in Eisenach! De Duitsers noemen tegenwoordig “Heinrich von Veldeke” de eerste “minnesanger”, hét voorbeeld voor latere troubadours als Oskar von Wolkenstein. Hierboven een afbeelding uit De Aeneïs van Heinrich von Veldeken. In de verzen van deze dichter staat het romantische liefdesleven centraal zoals je kunt zien. Hij was al bijna een renaissance-dichter. Maar zijn loopbaan was begonnen in Maastricht. Daar staat terecht zijn standbeeld.
Veel mensen kennen het beroemde tapijt van Bayeux. Dat is gemaakt in 1068 en toont de slag bij Hastings, waarbij Willem de Veroveraar vanuit Normandië Engeland binnen viel. Als je bovenstaand tapijt bekijkt dat zo’n 350 jaar later is gemaakt denk je in eerste instantie dat er ook zo iets is afgebeeld. Het hangt tegenwoordig in het museum voor toegepaste kunst (MAK) in Wenen. Waar het tapijt van Bayeux maar liefst 70 meter breed is gaat het hier om een fragment van een tapijt van 2,5 meter breed. Hoe groot het origineel is geweest is niet bekend. Het tapijt is afkomstig uit Strassbourg. In 1420 was dat een stad die sterk in opkomst was. De bouw van de gotische kathedraal was in 1179 begonnen en werd in 1439 afgerond. Inmiddels hadden zich talloze kunstenaars in de stad gevestigd.
Behalve de ruiters op hun draken en leeuw ziet ook het struikgewas beneden in beeld er merkwaardig uit. Je ziet meerdere dieren, een wolf, vos, konijn, een grote vogel, een eekhoorn. Gedeeltelijk half verstopt maar ze lijken er meer opgeplakt dan dat er iets realistisch van uit gaat. Een soort kinderlijke weergave.
De ophaalbrug bij het kasteel is omhoog getrokken en je ziet vissen zwemmen in de gracht. Ook weer heerlijk kinderlijk.
In de tent links wordt gegeten en enkele dienaren trekken nog aan een touw om de tent overeind te houden. Links van die tent zie je nog een gedeelte van een andere burcht met daaromheen eveneens een gracht. De burcht heeft de naam: “In Rosenblut(?)” (Rozenbloesem?) Hier lijkt het er vreedzaam aan toe te gaan. Je ziet een soort prinses met in haar hand een waaier. Boven op de burcht staat een speelman met een blaasinstrument.
Het is weer de ideale tijd om in de keuken met ingrediënten uit de natuur te werken. Zo heb ik de vorige week een heerlijke brandnetelsoep gemaakt. Vandaag liep ik door ons natuurgebiedje vlak bij ons huis en zag heel veel paardenbloemen en veldkers. De veldkers is trouwens alweer bijna aan het einde dus: nu of nooit. Ik plukte van allebei een handvol. De blaadjes van de paardenbloemen zijn erg bitter maar schijnen heel gezond te zijn. Paarden zijn er dol op. Ik beperkte me tot twee blaadjes. Van de veldkers plukte ik meer, eigenlijk kun je de hele plant eten, blaadjes, stengel en bloempjes. Het lekkerste zijn de blaadjes. Ze smaken als tuinkers maar nog iets sterker. Af en toe snoep ik gewoon ook wat als ik in de natuur ben.
De kwintencirkel 